Thang chức vụ điển hình của công ty Nhật đi từ shain (nhân viên), shunin (chủ nhiệm, nhân viên chính), kakaricho (tổ trưởng), kacho (trưởng phòng), jicho (phó trưởng bộ phận), bucho (trưởng bộ phận) lên tới nhóm điều hành gồm torishimariyaku, jomu, senmu, shacho và kaicho. Lên cấp truyền thống dựa nhiều vào thâm niên, nhưng ngày nay hầu hết công ty kết hợp thâm niên với đánh giá định kỳ và kỳ xét thăng cấp.
Tên gọi và số nấc thay đổi theo từng công ty, và ở công ty Nhật tại Việt Nam, thang thường được rút gọn, viết song ngữ. Bài này mô tả thang chuẩn, cách lên cấp vận hành, những đặc điểm làm người mới bất ngờ và nấc người Việt thường đạt tới, dựa trên thực tế phổ biến chứ không áp cho mọi công ty.
Các nấc trong thang chuẩn của công ty Nhật
Bảng dưới đi từ thấp lên cao. Phần tương đương tiếng Việt chỉ là cách gọi thường gặp ở công ty Nhật tại Việt Nam; chức danh trên hợp đồng của từng công ty có thể khác.
| Nấc | Tên gọi phiên âm | Thường gọi ở Việt Nam | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| 1 | shain, ippan shain | Nhân viên | Làm theo hướng dẫn, việc có quy trình |
| 2 | shunin | Nhân viên chính, chủ nhiệm | Tự làm trọn mảng việc, kèm người mới |
| 3 | kakaricho | Tổ trưởng, trưởng nhóm | Quản lý một tổ nhỏ |
| 4 | kacho dairi | Phó phòng | Hỗ trợ trưởng phòng, thay khi vắng |
| 5 | kacho | Trưởng phòng | Một phòng, chịu kết quả và nhân sự |
| 6 | jicho | Phó trưởng bộ phận | Hỗ trợ trưởng bộ phận lớn |
| 7 | bucho | Trưởng bộ phận, giám đốc bộ phận | Nhiều phòng, một chức năng |
| 8 | torishimariyaku, jomu, senmu | Thành viên hội đồng, giám đốc điều hành cấp cao | Điều hành và quyết định cấp công ty |
| 9 | shacho, kaicho | Tổng giám đốc, chủ tịch | Đứng đầu công ty |
Ở nhiều công ty, kacho là ngưỡng quan trọng nhất: từ đây một người được tính là quản lý, có thể không còn được trả làm thêm giờ theo cách của nhân viên, đổi lại có phụ cấp quản lý. Chênh lệch giữa người đã qua và chưa qua ngưỡng kacho thường rõ hơn mọi bước khác.
Thâm niên vẫn quan trọng, nhưng không còn là tất cả
Mô hình cũ của nhiều công ty Nhật gắn với tuyển dụng trọn đời và lên cấp theo thứ tự năm vào công ty. Những người cùng khoá vào thường lên cấp gần như cùng lúc trong những năm đầu, khác biệt chỉ lộ ra từ ngưỡng kacho trở lên. Thời gian ở mỗi nấc khá dài, ví dụ ba đến năm năm, tham khảo, và hiếm khi có người nhảy cóc.
Từ nhiều năm nay, đa số công ty đã thêm hệ thống đánh giá theo năng lực và kết quả. Thâm niên trở thành điều kiện tối thiểu, tức phải ở nấc hiện tại đủ một số năm mới được đưa vào danh sách xét, còn kết quả đánh giá quyết định ai trong danh sách được lên. Một số công ty có kỳ thi thăng cấp nội bộ gồm bài viết, phỏng vấn với hội đồng quản lý, có khi kèm bài trình bày về cải tiến công việc.
Ở công ty Nhật tại Việt Nam, mức độ "Nhật" khác nhau rất xa: công ty sản xuất lâu năm thường giữ nhiều nét truyền thống, công ty dịch vụ hoặc công nghệ mới thành lập có thể đánh giá gần như công ty phương Tây. Hỏi người đang làm ở đó về kỳ xét thăng cấp gần nhất là cách nhanh nhất biết công ty thuộc kiểu nào.
Đánh giá định kỳ vận hành thế nào
Hai kỳ một năm là phổ biến. Nhiều công ty Nhật đánh giá theo nửa năm, gắn với hai kỳ thưởng. Đầu kỳ, nhân viên cùng quản lý đặt mục tiêu; cuối kỳ, nhân viên tự đánh giá rồi quản lý chấm.
Chấm cả kết quả lẫn thái độ. Ngoài kết quả công việc, bảng đánh giá thường có phần hành vi: tuân thủ quy trình, báo cáo đúng lúc, phối hợp với đồng nghiệp, tinh thần cải tiến. Phần này có trọng số đáng kể, nhất là ở nấc thấp.
Nhiều tầng duyệt. Điểm của quản lý trực tiếp còn được quản lý cấp trên và bộ phận nhân sự cân lại để giữ phân phối điểm hợp lý giữa các phòng. Người mới hay ngạc nhiên vì điểm cuối khác điểm quản lý trực tiếp đã nói.
Báo cáo, liên lạc, bàn bạc. Thói quen thường được gọi tắt theo tiếng Nhật là hou-ren-sou: báo cáo kết quả, liên lạc thông tin, bàn bạc trước khi quyết. Người làm tốt chuyện này được đánh giá cao ngang người làm giỏi chuyên môn.
Những điều người mới ở công ty Nhật hay bất ngờ
Người chuyển từ công ty Việt hoặc công ty phương Tây sang thường cần vài tháng để quen những điểm sau:
- Quyết định đi qua nhiều người: một đề xuất thường phải được các phòng liên quan xem và đồng ý trước khi trình, nên chậm hơn nhưng ít bị đổi ý về sau.
- Quản lý trực tiếp là người Việt nhưng quyết định cuối nằm ở người Nhật ở nấc trên, có khi ở công ty mẹ.
- Chức danh song ngữ không khớp nhau hoàn toàn: "trưởng phòng" trên danh thiếp tiếng Việt có thể ứng với kacho hoặc chỉ là kakaricho trong hệ thống nội bộ.
- Lên cấp được thông báo theo đợt, thường vào đầu năm tài chính, không phải bất kỳ lúc nào.
- Người được kỳ vọng lên cấp thường được giao tham gia dự án cải tiến hoặc đi đào tạo ở công ty mẹ trước đó một thời gian.
Biết trước những điểm này giúp người mới không hiểu nhầm sự chậm rãi là bị xem nhẹ. Ở công ty Nhật, được giao đi đào tạo hoặc làm dự án liên phòng thường là tín hiệu đang được chuẩn bị cho nấc kế.
Người Việt ở công ty Nhật thường đi tới nấc nào
Ở nhiều công ty Nhật tại Việt Nam, người Việt đi lên khá đều tới trưởng phòng; một số công ty lâu năm đã có người Việt giữ trưởng bộ phận, phó tổng giám đốc. Vị trí tổng giám đốc và các chức vụ phụ trách tài chính, kế hoạch thường do người Nhật biệt phái từ công ty mẹ đảm nhiệm, tuy xu hướng bản địa hoá đang tăng ở một số ngành.
Những yếu tố hay giúp người Việt lên tiếp: dùng được tiếng Nhật trong công việc, hiểu cách công ty mẹ ra quyết định, có quan hệ tốt với người Nhật ở nấc trên và có thành tích trong các dự án cải tiến. Chứng chỉ năng lực tiếng Nhật ở mức trung cấp trở lên thường được ghi là điều kiện cho nấc trưởng phòng ở công ty sản xuất, tham khảo.
Ví dụ giả định: anh Tuấn vào một nhà máy linh kiện vốn Nhật làm kỹ sư, sau bốn năm lên shunin, năm thứ bảy được giao kakaricho của tổ kỹ thuật, năm thứ mười một lên kacho sau khi qua kỳ phỏng vấn thăng cấp và một năm học việc ở công ty mẹ. Mốc thời gian chỉ để minh hoạ, mỗi công ty mỗi khác.
Thang rút gọn ở công ty Nhật tại Việt Nam và cách gọi nhau
Ít nấc hơn công ty mẹ. Công ty con tại Việt Nam vài trăm người thường chỉ dùng năm, sáu nấc: nhân viên, nhân viên chính, tổ trưởng hoặc trưởng nhóm, phó phòng, trưởng phòng, rồi ban giám đốc. Các nấc jicho, bucho thường chỉ xuất hiện khi công ty đủ lớn hoặc dành cho người Nhật biệt phái.
Hai hệ thống chạy song song. Có công ty giữ một hệ thống nấc nội bộ theo công ty mẹ để tính lương, và một hệ thống chức danh tiếng Việt để ghi trên hợp đồng, danh thiếp. Khi được lên chức, hỏi rõ thay đổi nằm ở hệ nào, hay cả hai.
Gọi theo chức vụ. Trong giao tiếp với người Nhật, người có chức thường được gọi bằng họ kèm chức vụ hoặc kèm hậu tố lịch sự, không gọi trống tên. Người Việt với nhau trong công ty Nhật thường vẫn gọi anh chị, nhưng trong cuộc họp có người Nhật thì chuyển sang cách gọi theo chức vụ.
Thứ tự ngồi và phát biểu. Thứ bậc thể hiện cả ở chỗ ngồi trong phòng họp, thứ tự phát biểu và người nhận danh thiếp trước. Người mới không cần thuộc hết, chỉ cần quan sát người có kinh nghiệm và làm theo trong vài tuần đầu.
Lương đổi thế nào qua các nấc
Lương ở công ty Nhật thường gồm lương cơ bản theo nấc và bậc, các khoản phụ cấp (chức vụ, ngoại ngữ, chuyên môn, đi lại) và thưởng theo kỳ. Lương cơ bản tăng đều đặn hằng năm với mức không lớn; bước nhảy lớn nằm ở lúc lên nấc, đặc biệt là ngưỡng kacho với phụ cấp quản lý.
Thưởng thường gắn với kết quả kinh doanh của công ty và điểm đánh giá cá nhân, tính bằng số tháng lương, tham khảo. Khi so lương với công ty khác, nên quy về thu nhập cả năm chứ đừng chỉ so lương tháng. Mức cụ thể cần đối chiếu khảo sát lương khối doanh nghiệp vốn Nhật năm hiện hành; bài này chỉ mô tả cơ cấu.
Một điểm riêng cần biết: từ ngưỡng quản lý, nhiều công ty Nhật chuyển một phần thu nhập sang phụ cấp quản lý và không còn trả làm thêm giờ như nhân viên. Người mới lên kacho đôi khi thấy thu nhập tháng không tăng bao nhiêu vì mất phần làm thêm giờ trước đây. Hỏi rõ cách tính thu nhập cả năm trước và sau khi lên nấc giúp tránh hụt hẫng, và giúp quyết định khi được mời lên quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Kacho và bucho khác nhau thế nào?
Kacho là trưởng phòng, quản lý một phòng. Bucho là trưởng bộ phận, quản lý nhiều phòng trong một chức năng lớn, cao hơn kacho hai nấc ở thang chuẩn. Ở công ty nhỏ, hai nấc có thể gộp lại hoặc đặt tên khác.
Ở công ty Nhật bao lâu thì lên trưởng phòng?
Thường mất khoảng mười năm trở lên tính từ khi vào làm, tham khảo, qua các nấc nhân viên chính và tổ trưởng. Công ty có hệ thống đánh giá năng lực mạnh có thể nhanh hơn với người có thành tích nổi bật.
Công ty Nhật còn lên cấp theo thâm niên không?
Phần lớn vẫn dùng thâm niên làm điều kiện tối thiểu để được xét, nhưng quyết định lên cấp dựa vào kết quả đánh giá và kỳ xét thăng cấp. Mức độ coi trọng thâm niên khác nhau nhiều giữa các công ty.
Shunin là chức vụ gì?
Shunin là nấc trên nhân viên thường, chưa phải quản lý, tương đương nhân viên chính hoặc chuyên viên chính. Người ở nấc này tự làm trọn mảng việc và thường kèm người mới.
Người Việt có lên được tổng giám đốc ở công ty Nhật không?
Có trường hợp, nhưng chưa phổ biến. Vị trí này thường do người Nhật từ công ty mẹ đảm nhiệm. Người Việt thường lên tới trưởng phòng, trưởng bộ phận hoặc phó tổng giám đốc, tuỳ công ty và ngành.
Tiếng Nhật có bắt buộc để lên chức không?
Không phải mọi công ty đều bắt buộc, nhưng ở nhiều công ty sản xuất, dùng được tiếng Nhật trong công việc là điều kiện thường gặp cho nấc trưởng phòng trở lên vì phải làm việc trực tiếp với công ty mẹ.