Thang của nghề thiết kế giao diện và trải nghiệm (UI/UX) ở công ty công nghệ thường đi từ junior designer, designer, senior designer, rồi tách thành ngả chuyên gia (lead hoặc principal designer) và ngả quản lý (design manager, trưởng bộ phận thiết kế). Nấc thấp được đo bằng màn hình đẹp và đúng; nấc cao được đo bằng vấn đề của người dùng được giải và cách cả công ty làm thiết kế.
Bài không giải nghĩa từng chức danh mà đặt chúng lên thang: mỗi nấc được giao loại việc nào, cần hồ sơ năng lực ra sao để lên nấc kế, các ngả rẽ như nghiên cứu người dùng hay hệ thống thiết kế, và lương thay đổi theo cấu trúc nào. Thời gian ở mỗi nấc chỉ là mức tham khảo.
Các nấc và câu hỏi mỗi nấc trả lời
Tên gọi khác nhau giữa các công ty: UI designer, UX designer, product designer có khi là một vai. Bảng xếp theo phạm vi việc.
| Nấc | Việc chính | Câu hỏi được giao | Thời gian thường gặp (tham khảo) |
|---|---|---|---|
| Junior designer | Vẽ màn hình theo luồng có sẵn, chỉnh theo góp ý | Màn hình này trông thế nào? | Một tới hai năm |
| Designer | Tự thiết kế trọn một luồng, làm việc với lập trình viên | Người dùng đi qua tính năng này thế nào? | Hai tới ba năm |
| Senior designer | Nghiên cứu, định hình vấn đề, thiết kế cả mảng | Nên giải vấn đề nào, bằng cách nào? | Ba năm trở lên |
| Lead / principal designer | Hệ thống thiết kế, chất lượng chung, kèm người | Sản phẩm có nhất quán và dễ dùng không? | Tuỳ công ty |
| Design manager | Tuyển, đánh giá, phát triển đội thiết kế | Đội thiết kế có làm tốt và lớn lên không? | Tuỳ công ty |
| Trưởng bộ phận thiết kế | Chiến lược thiết kế, ngồi cùng lãnh đạo sản phẩm | Thiết kế góp gì vào mục tiêu kinh doanh? | Công ty lớn |
Đọc cột thứ ba để thấy độ mơ hồ tăng dần. Junior được hỏi "trông thế nào", senior được hỏi "nên làm gì", và đó là bước nhảy lớn nhất trên thang.
Junior designer và designer: từ vẽ đẹp tới vẽ đúng
Junior designer thường nhận luồng đã có người nghĩ sẵn, việc là vẽ các màn hình theo bộ quy chuẩn giao diện của công ty, chuẩn bị tệp cho lập trình viên, chỉnh theo góp ý. Người giỏi ở nấc này không chỉ vẽ đẹp mà vẽ đủ: trạng thái trống, trạng thái lỗi, trạng thái đang tải, màn hình nhỏ, chữ dài bất thường. Thiếu những trạng thái này là lý do số một khiến lập trình viên phải tự đoán.
Lên designer, bạn nhận cả một luồng: ví dụ giả định, luồng đăng ký tài khoản mới. Bạn tự đọc yêu cầu, hỏi người phụ trách sản phẩm mục tiêu là gì, phác nhiều phương án, thử với vài người dùng nếu có thể, rồi chốt và theo tới khi lập trình viên làm xong. Designer giỏi ngồi cạnh lập trình viên trong lúc làm, không ném tệp thiết kế qua rồi biến mất.
Dấu hiệu sắp lên senior: người phụ trách sản phẩm bắt đầu gọi bạn vào từ lúc bàn vấn đề, chứ không phải sau khi đã chốt tính năng. Một dấu hiệu khác là lập trình viên ít phải hỏi lại sau khi nhận tệp thiết kế, vì bạn đã ghi đủ trạng thái và quy tắc ứng xử của từng thành phần.
Senior designer: nấc định hình vấn đề
Bắt đầu từ vấn đề, không từ màn hình. Senior được giao câu hỏi kiểu "vì sao người dùng mới bỏ ứng dụng sau ngày đầu". Họ tự lên kế hoạch tìm hiểu: phỏng vấn, xem số liệu, quan sát người dùng, rồi mới đề xuất hướng thiết kế.
Thiết kế cho cả mảng sản phẩm. Thay vì một luồng, senior lo trải nghiệm của cả một mảng, đảm bảo các luồng khớp nhau, người dùng không phải học lại cách dùng ở mỗi màn hình.
Bảo vệ quyết định bằng lý lẽ. Khi lãnh đạo muốn đổi màu nút vì thích, senior trả lời bằng nghiên cứu, số liệu hoặc nguyên tắc dễ dùng, không bằng sở thích thẩm mỹ của mình. Đây là kỹ năng phân biệt senior với designer lâu năm.
Kèm người. Góp ý thiết kế cho junior theo cách giúp họ hiểu vì sao, không chỉ sửa giúp. Đội thiết kế lớn lên nhờ những buổi góp ý có cấu trúc như vậy.
Lead, principal và design manager: hai ngả sau senior
Ngả chuyên gia gồm lead designer hoặc principal designer. Người ở đây giữ chất lượng thiết kế chung của sản phẩm, thường dẫn việc xây dựng và duy trì hệ thống thiết kế, tức bộ thành phần giao diện, quy tắc và tài liệu mà mọi designer và lập trình viên dùng chung. Họ có ảnh hưởng lớn mà không cần ai báo cáo trực tiếp.
Ngả quản lý gồm design manager rồi trưởng bộ phận thiết kế. Design manager tuyển người, đánh giá, phân designer vào các nhóm sản phẩm, xây quy trình góp ý và trình bày thiết kế. Trưởng bộ phận thiết kế ngồi cùng lãnh đạo sản phẩm và kỹ thuật, quyết định thiết kế được đầu tư thế nào, đo đóng góp của thiết kế vào kết quả kinh doanh.
Điều kiện thường gặp để lên lead: đã dẫn một dự án thiết kế lớn qua nhiều nhóm, đã góp phần đáng kể vào hệ thống thiết kế chung, và được các designer khác tìm đến xin góp ý. Để lên design manager: đã kèm người lên nấc, đã tham gia tuyển dụng và xây quy trình làm việc của đội.
Ở công ty nhỏ, thường chỉ có một hai designer, nên nấc cao nhất là senior và người đó gánh luôn việc của lead. Muốn đi tiếp lên các nấc này, nhiều người phải chuyển sang công ty có đội thiết kế từ năm, sáu người trở lên.
Các ngả rẽ trong nghề thiết kế
Ngoài thang thẳng, người làm UI/UX có nhiều lối rẽ, mỗi lối có thang riêng ở công ty đủ lớn:
- Nghiên cứu người dùng (UX researcher): chuyên phỏng vấn, kiểm thử độ dễ dùng, phân tích hành vi; hợp với người thích tìm hiểu hơn vẽ.
- Hệ thống thiết kế: chuyên xây và duy trì bộ thành phần dùng chung, gần với lập trình giao diện.
- Viết nội dung giao diện (UX writer): chuyên câu chữ trên nút, thông báo, hướng dẫn; ít phổ biến ở Việt Nam nhưng đang có ở công ty lớn.
- Quản lý sản phẩm: senior designer hiểu người dùng sâu chuyển sang product manager khá tự nhiên.
- Thiết kế dịch vụ: thiết kế trải nghiệm vượt ra khỏi màn hình, gồm cả quầy, tổng đài, giấy tờ.
Rẽ ngang thường giữ nguyên hoặc lùi nhẹ nấc danh nghĩa, nhưng mở ra thang mới có thể đi xa hơn ở công ty hiện tại.
Hồ sơ năng lực khi xin lên nấc
Nghề thiết kế được đánh giá nhiều qua hồ sơ. Hồ sơ để xin lên nấc khác hồ sơ đi xin việc ở chỗ phải cho thấy tư duy của nấc trên. Các bước chuẩn bị hay dùng:
- Chọn hai ba dự án gần nhất có phạm vi giống nấc bạn muốn lên, ví dụ muốn lên senior thì chọn dự án bạn tự định hình vấn đề.
- Với mỗi dự án, viết vấn đề ban đầu, cách bạn tìm hiểu, các phương án đã cân nhắc, lý do chọn, và kết quả đo được sau khi phát hành.
- Ghi rõ phần nào bạn làm, phần nào cả nhóm làm; người đánh giá đánh giá cao sự rõ ràng này.
- Thêm phản hồi của lập trình viên, người phụ trách sản phẩm hoặc người bạn đã kèm, nếu có.
- Trình bày ngắn gọn với quản lý, để thời gian cho câu hỏi thay vì đọc hết các màn hình.
Màn hình đẹp chỉ là phần nhỏ trong hồ sơ xin lên senior trở lên. Phần quan trọng là câu chuyện vì sao bạn quyết như vậy và điều gì thay đổi sau đó.
Bốn thói quen giữ designer ở lại nấc cũ
Bảo vệ thiết kế bằng cảm giác. Câu "em thấy thế này đẹp hơn" không thuyết phục được người phụ trách sản phẩm hay lãnh đạo. Người lên nấc nhanh nói "trong năm người dùng thử, bốn người tìm thấy nút này ngay" hoặc dẫn một nguyên tắc dễ dùng cụ thể.
Giao tệp xong là coi như xong. Thiết kế chỉ có giá trị khi được làm ra đúng. Designer không theo dõi lúc lập trình viên dựng, không kiểm bản phát hành, sẽ thấy sản phẩm thật khác xa bản vẽ mà không ai chịu trách nhiệm.
Tự làm mọi thứ từ đầu. Mỗi màn hình vẽ một kiểu nút, một kiểu khoảng cách khiến sản phẩm rời rạc và lập trình viên làm chậm. Biết dùng và góp vào hệ thống thiết kế chung là dấu hiệu bạn nghĩ ở mức sản phẩm, không chỉ mức màn hình.
Né số liệu. Nhiều designer ngại số liệu vì nghĩ đó là việc của người phân tích. Nhưng ở nấc senior trở lên, đo được thiết kế mới tác động tới tỷ lệ hoàn thành, tỷ lệ bỏ dở ra sao là bằng chứng mạnh nhất khi xin lên nấc và khi đàm phán lương.
Lương nghề thiết kế thay đổi thế nào
Bài không ghi con số; bạn nên tra khảo sát lương ngành thiết kế và công nghệ hiện hành, so đúng nấc và đúng loại công ty. Lương designer chênh nhiều giữa công ty sản phẩm, công ty gia công, agency quảng cáo và doanh nghiệp truyền thống có đội số hoá.
Về tương quan thường gặp: ở nấc đầu, designer giao diện ở agency và ở công ty công nghệ khá gần nhau; từ nấc senior, người làm ở công ty sản phẩm, có kết quả đo được bằng chỉ số người dùng, thường được trả cao hơn. Lead và principal ở công ty có thang song song được xếp cùng dải với design manager. Ngả quản lý có thêm phụ cấp quản lý, còn cổ phần thì tuỳ công ty.
Thứ làm tăng giá trị khi đàm phán: hồ sơ có kết quả đo được, kinh nghiệm xây hệ thống thiết kế từ đầu, kinh nghiệm nghiên cứu người dùng bài bản, và kinh nghiệm thiết kế cho sản phẩm có lượng người dùng lớn hoặc nghiệp vụ phức tạp như tài chính, y tế.
Câu hỏi thường gặp
Junior designer bao lâu thì lên senior?
Thường khoảng ba đến năm năm (tham khảo), nhưng điều kiện thật là bạn đã tự định hình vấn đề, thiết kế cả một mảng và bảo vệ quyết định bằng lý lẽ. Người chỉ giỏi vẽ màn hình mà chưa làm nghiên cứu hay làm việc sâu với sản phẩm thường dừng lâu ở nấc designer.
Product designer và UI/UX designer có cùng thang không?
Thường là cùng thang, chỉ khác tên. Product designer nhấn mạnh việc tham gia quyết định sản phẩm, không chỉ giao diện. Ở công ty dùng cả hai tên, product designer hay được xếp ở nấc có phạm vi rộng hơn.
Design lead có phải là quản lý không?
Tuỳ công ty. Có nơi design lead là ngả chuyên gia, giữ chất lượng và hệ thống thiết kế mà không quản lý người. Có nơi design lead là trưởng nhóm nhỏ có đánh giá nhân sự. Hỏi rõ vai có đánh giá hiệu suất, có tuyển người không là biết.
Designer ở agency chuyển sang công ty sản phẩm có bị hạ cấp không?
Có thể lùi một nấc danh nghĩa vì công ty sản phẩm đòi nghiên cứu người dùng và đo kết quả, thứ agency ít làm. Bù lại, kỹ năng hình ảnh và tốc độ làm việc của người từ agency thường được đánh giá cao, giúp lên lại nhanh nếu học thêm phần thiếu.
Có cần biết lập trình để lên lead designer không?
Không bắt buộc, nhưng hiểu cách giao diện được dựng giúp bạn thiết kế khả thi, làm việc với lập trình viên trơn tru và xây hệ thống thiết kế tốt hơn. Người đi ngả hệ thống thiết kế thường biết lập trình giao diện ở mức khá.
Trưởng bộ phận thiết kế báo cáo cho ai?
Thường cho giám đốc sản phẩm, đôi khi cho giám đốc công nghệ hoặc tổng giám đốc ở công ty coi trọng thiết kế. Thiết kế đứng dưới khối nào ảnh hưởng tới tiếng nói của đội thiết kế khi có tranh luận với sản phẩm hay kỹ thuật.