Thang cấp bậc phổ biến trong công ty phần mềm đi từ thực tập sinh, fresher, junior, middle, senior rồi tách thành hai ngả: quản lý (team lead, engineering manager) và chuyên gia (staff, principal). Ranh giới giữa các nấc không nằm ở số năm mà ở loại việc được giao: đầu bài rõ hay mơ hồ, sửa trong một chỗ hay ảnh hưởng nhiều nhóm, cần người kèm hay tự kèm người khác.
Các khoảng thời gian trong bài chỉ là mức thường gặp để tham khảo, công ty nào cũng có khung riêng. Bài đi lần lượt từng nấc, nói người ở nấc đó thường được giao gì, cần chứng minh điều gì để lên nấc kế, và lương thay đổi theo cấu trúc nào khi lên bậc. Cuối bài có bộ câu hỏi để bạn tự đặt mình vào đúng chỗ trên thang.
Toàn cảnh thang: nấc nào gánh loại việc nào
Bảng dưới gom cách các công ty phần mềm cỡ vừa thường mô tả từng nấc. Tên gọi có thể khác (có nơi gọi middle là mid-level, có nơi gọi là developer trần), nhưng thứ tự và độ tự chủ khá giống nhau.
| Nấc | Loại việc thường được giao | Mức tự quyết | Phạm vi ảnh hưởng |
|---|---|---|---|
| Thực tập sinh | Bài tập có lời giải sẵn, sửa lỗi nhỏ có hướng dẫn | Gần như không, có người duyệt từng bước | Một tệp, một hàm |
| Fresher | Việc nhỏ trong tính năng có sẵn, viết kiểm thử, sửa lỗi giao diện | Thấp, được kèm hằng ngày | Một màn hình, một chức năng con |
| Junior | Đầu việc rõ ràng trong một mô-đun, đã có thiết kế | Tự làm, hỏi khi kẹt | Một mô-đun |
| Middle | Trọn một tính năng từ đọc yêu cầu tới phát hành | Tự chọn cách làm trong khuôn của nhóm | Một tính năng, đôi khi vài mô-đun |
| Senior | Việc mơ hồ, thiết kế phần hệ thống, xử lý sự cố khó | Tự quyết thiết kế, đề xuất cách làm cho nhóm | Cả nhóm hoặc một phần hệ thống |
| Lead / staff | Bài toán vắt qua nhiều người hoặc nhiều nhóm | Định hướng kỹ thuật, phân việc | Nhiều nhóm, một sản phẩm |
Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy ba thứ tăng cùng lúc: độ mơ hồ của đầu bài, mức tự quyết và phạm vi mà một sai lầm có thể lan ra. Lên nấc thực chất là được tin giao việc mơ hồ hơn với hậu quả lớn hơn.
Thực tập sinh và fresher: học cách làm việc trong một đội
Ở nấc đầu, công ty không trông vào sản lượng mà trông vào tốc độ học. Thực tập sinh thường làm bài tập trên mã nguồn thật nhưng ở nhánh riêng, mỗi dòng sửa có người duyệt. Fresher là người mới ra trường đã ký hợp đồng chính thức, bắt đầu nhận đầu việc nhỏ trong sản phẩm thật: thêm một trường vào biểu mẫu, sửa lỗi hiển thị, viết thêm kiểm thử cho phần có sẵn.
Thứ người kèm để ý ở nấc này rất cụ thể: bạn có đọc kỹ đầu việc trước khi làm không, có hỏi đúng lúc thay vì im lặng hai ngày, có tự chạy thử trước khi gửi duyệt, có làm theo quy ước đặt tên và quy trình gộp mã của nhóm không. Người ra trường giỏi thuật toán nhưng gửi mã chưa chạy thử thường ở lại nấc fresher lâu hơn người viết chậm mà cẩn thận.
Thời gian ở nấc fresher thường từ sáu tháng tới khoảng một năm (tham khảo). Dấu hiệu sắp lên junior là người kèm bắt đầu giao việc mà không ghi kèm cách làm, và số lượt phải sửa lại sau khi duyệt giảm rõ.
Junior và middle: ranh giới hay bị hiểu sai
Junior nhận đầu việc đã được chia nhỏ. Trưởng nhóm hoặc senior đã nghĩ xong cách làm tổng thể, junior làm phần được giao trong một mô-đun. Junior giỏi làm nhanh, ít lỗi, biết báo sớm khi ước lượng sai.
Middle nhận cả tính năng. Middle đọc yêu cầu, tự chia nhỏ việc, tự ước lượng, trao đổi với kiểm thử và người phụ trách sản phẩm, rồi đưa tính năng tới tay người dùng. Không cần ai chia việc sẵn là ranh giới quan trọng nhất giữa hai nấc.
Số năm không tự đẩy người lên. Có người làm ba năm vẫn ở junior vì luôn chờ được chia việc; có người hơn một năm đã làm việc của middle vì tự nhận cả tính năng và đưa nó về đích. Phần lớn công ty ghi số năm trong khung để lọc tuyển dụng, còn khi xét lên bậc nội bộ họ nhìn vào việc đã làm.
Middle là nấc nhiều người dừng lâu nhất. Lên senior đòi một kiểu năng lực khác hẳn: không chỉ làm tốt việc của mình mà làm cho việc của người khác tốt lên. Người chỉ giỏi gõ mã nhanh dễ kẹt ở đây, có khi ba bốn năm (tham khảo).
Senior: nấc được giao việc chưa có đầu bài
Senior thường nhận những việc mà chính người giao cũng chưa biết rõ phải làm gì: hệ thống chậm vào giờ cao điểm mà chưa rõ vì sao, cần thay thư viện cũ mà không làm vỡ phần đang chạy, một khách hàng lớn đòi tính năng chưa ai từng làm. Người ở nấc này biến câu hỏi mơ hồ thành phương án có lựa chọn và đánh đổi, viết ra để nhóm cùng xem, rồi dẫn nhóm làm.
Ngoài việc của mình, senior được kỳ vọng nâng chất lượng chung: duyệt mã cho người khác và giải thích vì sao, kèm junior, đứng ra trực sự cố, nói "không" với cách làm sẽ gây nợ kỹ thuật dù nó nhanh. Khi một senior nghỉ phép hai tuần mà nhóm vẫn chạy bình thường vì người khác đã được kèm đủ, đó là dấu hiệu senior đó làm đúng vai.
Một điểm hay bị bỏ sót: senior phải nói được bằng lời của người không làm kỹ thuật. Khi người phụ trách sản phẩm hỏi "làm thêm cái này mất bao lâu", senior trả lời bằng các phương án kèm đánh đổi (nhanh nhưng phải sửa lại sau, chậm hơn nhưng bền), chứ không chỉ đưa một con số. Khả năng giải thích này là thứ khiến người ở nấc trên tin giao việc lớn hơn.
Ví dụ giả định: anh Nam ở nấc middle được giao "làm báo cáo doanh thu theo tuần". Lên senior, anh được giao "báo cáo đang chậm và số liệu lệch với kế toán, tìm cách sửa". Việc thứ hai không có sẵn yêu cầu, phải tự đi hỏi kế toán, đo, đề xuất, rồi mới viết mã. Đó là khác biệt về nấc.
Trên senior: thang tách thành hai ngả
Sau senior, đa số công ty phần mềm cỡ vừa trở lên cho chọn đường. Công ty nhỏ thường chỉ có một ngả là lên trưởng nhóm.
- Ngả quản lý: team lead hoặc tech lead (vừa làm kỹ thuật vừa điều phối một nhóm nhỏ), rồi engineering manager (chịu trách nhiệm về con người: tuyển, đánh giá, phát triển), lên trưởng bộ phận kỹ thuật, giám đốc kỹ thuật.
- Ngả chuyên gia: staff engineer (giải bài toán kỹ thuật vắt qua nhiều nhóm), principal engineer (định hướng kỹ thuật cho cả một mảng hoặc cả công ty). Người ở ngả này không nhất thiết có nhân viên dưới quyền.
- Ngả rẽ ngang: sang kiến trúc sư giải pháp ở công ty gia công, sang sản phẩm, sang DevOps hay bảo mật. Rẽ ngang thường lùi một nấc danh nghĩa trong thời gian đầu.
- Ở lại senior lâu dài: hoàn toàn bình thường. Nhiều công ty coi senior là nấc dừng hợp lý cho người muốn làm kỹ thuật ổn định, không bắt buộc phải lên tiếp.
Chi tiết so sánh hai ngả, điều kiện lên mỗi ngả và cách chọn nằm ở bài riêng về con đường từ senior lên tech lead hay principal trên Chức Vụ.
Lương thay đổi thế nào khi lên nấc
Bài không đưa con số vì lương ngành phần mềm chênh rất mạnh theo loại công ty (sản phẩm, gia công, ngân hàng có khối công nghệ), theo thị trường khách hàng, theo thành phố và theo thời điểm tuyển. Muốn biết mức hiện hành, bạn nên đọc vài khảo sát lương ngành công nghệ mới nhất và tin tuyển dụng cùng nấc, cùng loại công ty.
Về cấu trúc, lương ở công ty phần mềm thường gồm lương cứng theo nấc (mỗi nấc một khung có sàn và trần), thưởng theo kết quả năm hoặc theo dự án, và có thể có phụ cấp ngoại ngữ, phụ cấp trực, phụ cấp đi công tác nước ngoài. Ở công ty sản phẩm và công ty khởi nghiệp, nấc senior trở lên có thể có thêm cổ phần hoặc quyền chọn mua cổ phần.
Khoảng cách giữa các nấc không đều: từ fresher lên junior, junior lên middle thường là bước nhảy rõ vì năng suất tăng nhanh; từ middle lên senior thường là bước lớn nhất; trên senior, phần thưởng và cổ phần chiếm tỷ trọng cao hơn. Cùng một nấc, khung lương có thể chồng lên nấc kế, nên một middle lâu năm có khi nhận ngang một senior mới lên.
Tự đặt mình vào đúng nấc: năm câu hỏi
Trả lời thật với từng câu, rồi so với bảng ở đầu bài. Chỗ nào bạn trả lời "chưa" là chỗ cần làm để lên nấc kế.
- Ba tháng gần nhất, đầu việc bạn nhận đã được chia nhỏ sẵn hay bạn tự chia?
- Khi tính năng của bạn lên sản phẩm, có ai phải theo sau sửa lại phần lớn không?
- Bạn có duyệt mã cho người khác và lời góp ý của bạn có được làm theo không?
- Gần đây bạn có đề xuất một cách làm mà cả nhóm áp dụng không?
- Nếu bạn vắng một tuần, việc nào của nhóm bị đứng lại, và vì sao?
Mang năm câu trả lời này vào buổi đánh giá với quản lý trực tiếp sẽ cụ thể hơn nhiều so với câu "em làm ở đây ba năm rồi". Nếu công ty có bản mô tả năng lực theo nấc, đặt từng câu trả lời cạnh dòng tương ứng của nấc kế và đánh dấu dòng nào đã có bằng chứng, dòng nào còn trống.
Bằng chứng tốt nhất là việc cụ thể có ngày tháng: tính năng nào bạn tự chia việc, sự cố nào bạn đứng ra xử lý, người nào bạn kèm đã tự làm được. Ghi lại ngay khi việc xong, đừng đợi tới kỳ đánh giá mới cố nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Fresher và junior khác nhau thế nào?
Fresher là người mới vào nghề, thường mới ra trường, được kèm sát và nhận việc rất nhỏ. Junior đã tự làm được đầu việc rõ ràng trong một mô-đun, chỉ cần hỏi khi kẹt. Nhiều công ty gộp hai nấc này làm một, nhưng cách giao việc vẫn khác nhau.
Middle developer là nấc nào?
Middle, còn gọi mid-level, là nấc giữa junior và senior. Người ở nấc này tự nhận và hoàn thành trọn một tính năng, từ đọc yêu cầu tới phát hành, mà không cần ai chia việc sẵn. Đây là nấc nhiều người dừng lâu nhất trước khi lên senior.
Bao nhiêu năm thì lên senior?
Không có con số cố định. Tin tuyển dụng thường ghi khoảng bốn đến sáu năm (tham khảo), nhưng khi xét nội bộ, công ty nhìn vào việc bạn đã gánh: có tự xử lý việc mơ hồ, có kèm người, có quyết thiết kế được không. Người làm đúng loại việc có thể lên sớm hơn.
Công ty nhỏ có cần thang cấp bậc không?
Công ty dưới vài chục kỹ sư thường chỉ chia thô junior, senior và trưởng nhóm. Dù ít nấc, nên ghi rõ mỗi nấc được giao loại việc gì để người làm biết mình cần gì để lên, tránh cảm giác lên chức nhờ quen biết.
Lên nấc có tự động tăng lương không?
Ở công ty có khung lương theo nấc, lên nấc thường đi kèm xếp lại vào khung mới. Mức tăng tuỳ chỗ bạn đứng trong khung cũ và chính sách năm đó. Nếu được lên nấc mà không thay đổi gì về lương, nên hỏi rõ thời điểm xét lại bằng văn bản.
Đổi công ty có giữ được nấc senior không?
Không chắc. Senior ở công ty nhỏ có thể được xếp middle ở công ty lớn vì phạm vi việc khác nhau, và ngược lại. Khi phỏng vấn, mô tả việc đã gánh cụ thể sẽ giúp bên tuyển xếp đúng nấc hơn là chỉ ghi chức danh.