Mỗi bậc trong công ty thường có một khung lương gồm ba điểm: mức sàn cho người mới vào bậc, mức giữa cho người đã làm vững việc của bậc, và mức trần mà người ở bậc đó khó vượt qua nếu không lên bậc kế. Đọc khung đúng là đọc cả ba điểm cùng lúc, cộng với độ rộng của khung và phần chồng lấn với bậc trên, chứ không chỉ nhìn một con số.
Bài không đưa số tiền cụ thể vì mức lương đổi theo ngành, vùng và năm; các tỷ lệ trong bài là khoảng thường gặp để tham khảo. Mục tiêu là để bạn cầm bảng lương nội bộ hoặc thư mời làm việc lên và tự trả lời được ba câu: mình đang đứng chỗ nào trong khung, còn bao nhiêu chỗ để tăng mà không cần lên chức, và vì sao người cùng bậc lại nhận khác mình.
Ba điểm của một khung lương và ý nghĩa của từng điểm
Bảng dưới mô tả cách các phòng nhân sự thường dùng ba điểm của khung. Tên gọi có thể khác (đáy, tâm, đỉnh; minimum, midpoint, maximum), nhưng vai trò giống nhau.
| Điểm trong khung | Dành cho ai | Ý nghĩa khi bạn đứng ở đây |
|---|---|---|
| Sàn (mức thấp nhất) | Người mới được xếp vào bậc, chưa làm trọn việc của bậc | Còn nhiều chỗ để tăng trong bậc; tăng nhanh nếu làm tốt |
| Khoảng dưới điểm giữa | Người đang học dần phần việc khó của bậc | Mức tăng hằng năm thường cao hơn người đứng trên điểm giữa |
| Điểm giữa | Người làm vững toàn bộ việc của bậc | Là mức công ty coi là trả đúng giá thị trường cho bậc đó |
| Khoảng trên điểm giữa | Người làm tốt lâu năm, có phần việc của bậc trên | Tăng chậm dần; nên nghĩ tới lên bậc |
| Trần (mức cao nhất) | Người đã ở bậc rất lâu hoặc có kỹ năng hiếm | Gần như hết chỗ tăng; muốn tăng phải lên bậc hoặc đổi vị trí |
Điểm giữa là chỗ quan trọng nhất. Phần lớn công ty có khung lương bài bản đều đặt điểm giữa dựa trên khảo sát lương thị trường cho đúng vị trí, rồi kéo sàn và trần ra hai bên. Vì vậy câu hỏi đáng hỏi nhân sự không phải là "khung bao nhiêu" mà là "điểm giữa của bậc này được đặt theo nguồn nào, năm nào".
Độ rộng khung và phần chồng lấn giữa các bậc
Độ rộng khung là khoảng cách từ sàn tới trần, thường tính bằng phần trăm so với mức sàn. Ở các bậc nhân viên, khung hẹp hơn vì việc giữa người mới và người lâu năm không chênh nhiều; ở các bậc quản lý và chuyên gia, khung rộng hơn vì cùng một chức vụ mà phạm vi việc có thể chênh rất xa. Theo nhiều tài liệu về quản trị tiền lương, khung bậc nhân viên hay rộng khoảng 30 tới 50 phần trăm, bậc quản lý khoảng 50 tới 80 phần trăm (tham khảo, mỗi công ty tự đặt).
Phần chồng lấn là đoạn mà khung của bậc dưới và bậc trên trùng nhau. Chồng lấn là chuyện bình thường và có chủ ý: một chuyên viên lâu năm làm rất tốt có thể nhận cao hơn một chuyên viên chính vừa được lên bậc. Nếu không có chồng lấn, công ty buộc phải đẩy người lên chức chỉ để tăng lương cho họ, dù họ chưa sẵn sàng gánh việc của bậc trên.
Ngược lại, chồng lấn quá nhiều làm việc lên bậc mất ý nghĩa. Nếu trần của bậc dưới gần chạm điểm giữa của bậc trên, người được lên chức có khi không thấy lương đổi bao nhiêu, còn người ở lại bậc dưới cũng không có động lực để cố. Khi đọc thang lương của công ty, hãy đặt hai khung kề nhau và nhìn xem trần bậc dưới rơi vào đâu trong khung bậc trên. Rơi quanh sàn hoặc khoảng dưới điểm giữa của bậc trên là thiết kế cân bằng; rơi trên điểm giữa là dấu hiệu thang lương đang bị dồn, lên chức sẽ khó thấy khác biệt.
Vì sao hai người cùng bậc lại nhận lương khác nhau
Thời điểm vào công ty. Người vào lúc thị trường khan người thường được trả cao hơn người vào lúc dễ tuyển. Sau vài năm, hai người cùng bậc có thể lệch nhau đáng kể chỉ vì năm ký hợp đồng khác nhau. Nhiều phòng nhân sự gọi đây là lương bị nén, và phải điều chỉnh dần qua các kỳ xét lương.
Vị trí trong khung. Một người vừa lên bậc đứng gần sàn, một người đã ở bậc ba năm đứng trên điểm giữa. Cùng chức danh trên danh thiếp nhưng khác hẳn chỗ đứng trong khung.
Kết quả đánh giá các năm trước. Ở công ty tăng lương theo kết quả, chênh lệch nhỏ mỗi năm cộng dồn lại thành khoảng cách lớn. Hai người cùng vào một ngày, một người được đánh giá tốt ba năm liền, người kia ở mức đạt, sau ba năm đã ở hai đoạn khác nhau của khung.
Kỹ năng hiếm hoặc phụ trách thêm. Người biết thêm ngoại ngữ dùng trong việc, có chứng chỉ chuyên môn mà vị trí cần, hoặc kiêm thêm phần việc của bậc trên thường được xếp cao hơn trong cùng khung, đôi khi kèm một khoản phụ cấp riêng.
Thương lượng lúc vào. Đây là lý do khó chịu nhất nhưng có thật. Người thương lượng kỹ lúc nhận việc thường bắt đầu cao hơn trong khung, và khoảng cách đó đi theo suốt nhiều năm vì mức tăng hằng năm tính theo phần trăm của lương đang có.
Thang lương công bố theo luật và khung lương nội bộ là hai thứ khác nhau
Theo nguyên lý của Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp tự xây dựng thang lương, bảng lương, định mức lao động và công bố công khai tại nơi làm việc trước khi áp dụng; mức lương thấp nhất trong thang không được thấp hơn lương tối thiểu vùng do Chính phủ công bố. Đây là thang lương chính thức, thường dùng làm căn cứ ghi trong hợp đồng lao động và tính đóng bảo hiểm xã hội. Chi tiết cách xây dựng, ai được góp ý, công bố ra sao cần tra văn bản hiện hành vì quy định hướng dẫn có thể thay đổi.
Bên cạnh đó, nhiều công ty có thêm khung lương nội bộ dùng cho việc xếp lương thật, thường tính theo tổng thu nhập hằng tháng hoặc theo năm. Khung này chi tiết hơn, có điểm giữa theo thị trường, và không nhất thiết trùng với thang công bố. Ví dụ giả định: thang công bố ghi bậc chuyên viên có năm bậc nhỏ cách nhau một tỷ lệ cố định, còn khung nội bộ chỉ có một dải từ sàn tới trần, nhân sự xếp từng người vào dải đó theo đánh giá.
Hiểu được hai thứ này giúp bạn khỏi bối rối khi thấy con số trong hợp đồng khác con số thực nhận. Phần chênh thường là phụ cấp, khoản bổ sung hoặc thưởng tháng ghi riêng. Điều nên làm là hỏi rõ phần nào là lương theo thang, phần nào là khoản khác, vì cách tính bảo hiểm, tiền làm thêm giờ và trợ cấp khi nghỉ việc có thể dựa vào các phần khác nhau. Khi có tranh chấp về cách ghi lương trong hợp đồng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn thay vì tự suy đoán.
Năm bước đọc khung lương khi cầm thư mời hoặc kết quả xét lương
Áp dụng được cả khi bạn mới nhận lời mời làm việc lẫn khi nhận thông báo lương năm mới trong công ty đang làm.
- Hỏi bậc của mình là bậc nào trong thang nội bộ, không chỉ chức danh. Chức danh có thể giống nhau ở nhiều bậc.
- Xin hoặc ước lượng ba điểm sàn, giữa, trần của bậc đó. Công ty không công bố khung thì hỏi ít nhất mức lương mới của mình đang ở dưới hay trên điểm giữa.
- Tính tỷ lệ lương của mình so với điểm giữa. Dưới khoảng 90 phần trăm là còn nhiều chỗ tăng; quanh 100 phần trăm là đúng giá; trên khoảng 110 phần trăm là đã cao trong bậc (các mốc này tham khảo).
- Đặt khung bậc mình cạnh khung bậc kế trên, xem trần của mình rơi vào đâu trong khung bậc trên, để biết lên chức sẽ mở thêm bao nhiêu chỗ.
- Ghi lại tất cả bằng văn bản: bậc, vị trí trong khung, thời điểm xét lương tiếp theo. Lời hứa miệng về "năm sau xếp lại" rất hay bị quên khi người hứa chuyển đi.
Nếu nhân sự từ chối cho biết bất kỳ thông tin nào về khung, đó cũng là một dữ kiện: công ty có thể chưa có khung bài bản, và lương của bạn được quyết theo từng trường hợp. Khi đó cách tốt nhất để biết mình đứng đâu là đọc khảo sát lương thị trường cho đúng vị trí và đúng loại công ty.
Những điều khung lương không nói với bạn
Khung không nói công ty có thật sự trả theo khung. Có nơi khung đẹp trên giấy nhưng ngân sách tăng lương hằng năm rất mỏng, người ở dưới điểm giữa nhiều năm vẫn không được kéo lên. Hãy hỏi đồng nghiệp lâu năm xem mức tăng thật mỗi năm ra sao.
Khung không nói tốc độ lên bậc. Một khung rộng có thể là tin tốt (nhiều chỗ tăng) hoặc tin xấu (công ty muốn giữ bạn lâu ở bậc này). Thời gian trung bình người khác ở bậc đó mới là thông tin bổ sung cần thiết.
Khung không gồm thưởng và phúc lợi. Hai công ty có khung lương cứng giống nhau có thể chênh lớn về tổng thu nhập vì thưởng cuối năm, bảo hiểm sức khoẻ, hỗ trợ đi lại. So khung thì so cùng loại thu nhập.
Khung có thể đổi hằng năm. Khi thị trường tăng, công ty dời cả khung lên; người đang đứng ở điểm giữa năm ngoái có thể tụt xuống dưới điểm giữa năm nay dù lương không giảm. Đây là lý do nên hỏi khung của năm hiện hành, không dùng số cũ.
Câu hỏi thường gặp
Khung lương và thang lương có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Thang lương là bảng doanh nghiệp xây dựng và công bố theo luật, thường chia bậc nhỏ cố định. Khung lương nội bộ là dải sàn, giữa, trần mà nhân sự dùng để xếp lương thật. Nhiều công ty có cả hai, và hai con số không nhất thiết trùng nhau.
Đứng gần trần khung lương thì nên làm gì?
Đứng gần trần nghĩa là mức tăng trong bậc sẽ rất chậm. Có hai hướng: chuẩn bị bằng chứng để xét lên bậc kế, hoặc hỏi về vị trí khác cùng bậc nhưng khung cao hơn. Ở lại lâu ở trần thường chỉ được những khoản tăng nhỏ theo trượt giá.
Có quyền xin xem khung lương của công ty không?
Thang lương, bảng lương theo luật phải được công bố tại nơi làm việc, nên bạn có thể đề nghị xem. Khung nội bộ chi tiết thì tuỳ chính sách từng công ty, nhiều nơi chỉ cho biết vị trí của bạn so với điểm giữa. Cách hỏi lịch sự là hỏi vị trí tương đối thay vì đòi cả bảng.
Vì sao người mới vào lại lương cao hơn người cũ cùng bậc?
Thường do thị trường tăng nhanh hơn mức tăng lương nội bộ, nên công ty phải trả cao hơn để tuyển được người mới. Đây gọi là lương bị nén. Người cũ nên mang khảo sát lương hiện hành và kết quả làm việc của mình đề nghị xem xét điều chỉnh vào kỳ xét lương.
Khung lương có tính cả phụ cấp không?
Tuỳ công ty. Có nơi khung chỉ tính lương cơ bản, phụ cấp ghi riêng; có nơi khung tính tổng thu nhập cố định hằng tháng. Khi so sánh, cần hỏi rõ khung đang tính phần nào, nếu không sẽ so lương cứng của bên này với tổng thu nhập của bên kia.
Bao lâu thì công ty cập nhật khung lương một lần?
Công ty có quy trình bài bản thường xem lại khung mỗi năm một lần, dựa trên khảo sát lương mới. Công ty nhỏ có thể vài năm mới chỉnh. Nếu khung đứng yên lâu trong khi thị trường tăng, người đứng ở điểm giữa cũ thật ra đang bị trả thấp hơn thị trường.