ChucVu.comChức Vụ
Lương theo cấp bậc và lên chức

Bảng khảo sát lương theo cấp bậc: đọc sao cho khỏi so sánh khập khiễng

Khảo sát lương theo cấp bậc chỉ dùng được khi so đúng cấp, đúng ngành, đúng vùng, đúng loại thu nhập và đúng năm. Cách đọc phân vị, trung vị và tránh năm lỗi hay gặp.

A young Vietnamese woman sits cross-legged on a sofa at home studying a laptop with a blurred blank display, notebook and pen beside her, evening lamp light, side view

Một bảng khảo sát lương theo cấp bậc chỉ dùng được khi bạn so đúng năm thứ: đúng cấp theo phạm vi việc, đúng ngành, đúng vùng, đúng loại thu nhập (lương cơ bản hay tổng thu nhập, trước hay sau thuế) và đúng năm khảo sát. Lệch một trong năm thứ là đủ để con số trong bảng trở thành so sánh khập khiễng. Ngoài ra, nên đọc trung vị và các phân vị thay vì chỉ nhìn số trung bình.

Bài không trích số liệu của bất kỳ báo cáo nào, vì số liệu cũ đi rất nhanh và mỗi báo cáo có cách đo riêng. Thay vào đó, bài chỉ cách đọc: nguồn số liệu đến từ đâu, các cột phân vị nghĩa là gì, làm sao khớp vị trí của mình với vị trí trong bảng, và quy trình từng bước để từ một bảng khảo sát ra được một mốc tham khảo dùng được khi xét lương hoặc nhận việc mới.

Ba loại nguồn số liệu lương và độ tin cậy của từng loại

Trước khi đọc con số, hãy hỏi con số đó do ai cung cấp. Mỗi nguồn có điểm mạnh và độ lệch riêng.

NguồnAi cung cấp số liệuĐiểm mạnhĐộ lệch hay gặp
Khảo sát doanh nghiệp tham giaPhòng nhân sự các công ty nộp dữ liệu lương thật theo bộ vị trí chuẩnKhớp vị trí kỹ, số liệu từ bảng lương thậtThường chỉ có công ty lớn, trả cao hơn mặt bằng chung; phải trả phí
Người lao động tự khaiCá nhân điền vào biểu mẫu trên trang tuyển dụng, diễn đànMiễn phí, nhiều ngành, cập nhật nhanhNgười khai tự xếp cấp, hay nhớ nhầm gộp hay tách thưởng; mẫu nhỏ ở nhiều vị trí
Tổng hợp tin tuyển dụngSố ghi trên tin tuyển của các công tyPhản ánh mức đang chào cho người mớiChỉ là khoảng chào, nhiều tin để thoả thuận; bỏ sót người đang làm

Không nguồn nào hoàn hảo. Cách an toàn là dùng ít nhất hai nguồn khác loại cho cùng một vị trí, rồi xem chúng lệch nhau theo chiều nào. Nếu khảo sát doanh nghiệp cao hơn hẳn số người lao động tự khai, khả năng cao là mẫu của khảo sát nghiêng về công ty lớn.

Phân vị 25, 50, 75: đọc ba cột này thay vì số trung bình

Trung vị (phân vị 50). Là mức mà một nửa số người trong mẫu nhận thấp hơn, một nửa cao hơn. Trung vị ít bị kéo lệch bởi vài người nhận rất cao, nên phản ánh mặt bằng sát hơn số trung bình.

Phân vị 25. Một phần tư số người nhận thấp hơn mức này. Thường là chỗ của người mới vào cấp, công ty nhỏ hoặc vùng có mặt bằng lương thấp hơn.

Phân vị 75. Ba phần tư số người nhận thấp hơn mức này. Thường là người có kinh nghiệm lâu trong cấp, làm ở công ty trả cao hoặc có kỹ năng hiếm.

Số trung bình dễ gây hiểu lầm. Chỉ cần vài người trong mẫu nhận rất cao, số trung bình đã bị đẩy lên cao hơn mức phần lớn mọi người thực nhận. Báo cáo chỉ đưa số trung bình mà không có trung vị nên được đọc thận trọng.

Khoảng cách giữa phân vị 25 và 75. Khoảng này cho biết cấp đó trên thị trường dao động rộng hay hẹp. Khoảng rộng nghĩa là vị trí trong cấp phụ thuộc nhiều vào công ty và người; khoảng hẹp nghĩa là thị trường khá thống nhất về mức trả.

So đúng cấp: khớp theo phạm vi việc, đừng khớp theo tên chức danh

Lỗi đầu tiên và phổ biến nhất là dò tên chức danh của mình trong bảng rồi lấy luôn con số. Cùng chữ trưởng phòng, người quản lý hai nhân viên ở công ty hai mươi người khác rất xa người quản lý ba mươi nhân viên ở một tập đoàn. Các khảo sát làm kỹ vì vậy không xếp theo tên mà theo cấp chuẩn hoá, mô tả bằng phạm vi việc: tự làm hay quản lý người, quản lý bao nhiêu người, có quyết ngân sách không, ảnh hưởng tới một nhóm hay cả công ty.

Cách làm đúng là đọc phần mô tả cấp của báo cáo trước, rồi đặt công việc thật của mình cạnh từng mô tả và chọn mô tả khớp nhất, kể cả khi tên khác với chức danh trên danh thiếp. Ví dụ giả định: một người có chức danh giám đốc kinh doanh ở công ty nhỏ, quản lý ba người và không có quyền quyết giá, khi khớp theo mô tả có thể rơi vào cấp trưởng nhóm của khảo sát.

Chiều ngược lại cũng xảy ra. Một chuyên viên ở công ty lớn nhưng phụ trách trọn một mảng, tự làm việc với đối tác và tự quyết trong phạm vi của mình, có thể khớp với cấp cao hơn tên chức danh. Khớp đúng cấp là việc mất thời gian nhất khi dùng khảo sát, nhưng nếu bỏ qua bước này, mọi con số phía sau đều sai từ gốc.

Năm lỗi so sánh khập khiễng hay gặp

So khác năm. Báo cáo năm trước, thậm chí hai năm trước, vẫn được chia sẻ rộng rãi. Thị trường đã dịch chuyển, nhất là ở ngành khan người. Luôn xem năm thu thập số liệu, không chỉ năm phát hành.

So khác vùng. Mặt bằng lương ở các thành phố lớn khác các tỉnh có quy mô kinh tế nhỏ hơn. Sau khi cả nước sắp xếp còn 34 tỉnh thành, nhiều báo cáo cũng thay đổi cách chia vùng; hãy đọc kỹ báo cáo gom vùng theo kiểu nào.

So khác ngành. Cùng vị trí kế toán trưởng nhưng ngành tài chính, công nghệ thường trả khác ngành bán lẻ, sản xuất. Nếu khảo sát có tách ngành, lấy đúng dòng ngành của mình.

So khác quy mô và loại hình công ty. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài, doanh nghiệp tư nhân lớn, công ty nhỏ, doanh nghiệp nhà nước có cách trả và cấu phần thu nhập khác nhau. Khảo sát chỉ có mẫu từ một nhóm thì chỉ đại diện cho nhóm đó.

So khác loại thu nhập. Lương cơ bản hằng tháng, tổng thu nhập cố định, tổng thu nhập năm gồm thưởng, trước thuế hay sau thuế. Đây là lỗi khó thấy nhất vì nhiều người tự khai không ghi rõ mình đang khai loại nào.

Gross, net và tổng thu nhập năm: đơn vị phải khớp trước khi so

Lương gross là mức trước khi trừ bảo hiểm bắt buộc phần người lao động đóng và thuế thu nhập cá nhân; lương net là số thực nhận sau khi trừ. Hai mức này chênh nhau không cố định mà phụ thuộc mức lương, số người phụ thuộc và quy định thuế, bảo hiểm hiện hành. Phần lớn khảo sát doanh nghiệp dùng số gross vì đó là số trên bảng lương, còn người lao động tự khai rất hay khai số net vì đó là số họ nhớ.

Tầng thứ hai là phạm vi thu nhập. Một số báo cáo đưa lương cơ bản hằng tháng; một số đưa tổng thu nhập cố định gồm cả phụ cấp; một số quy ra thu nhập năm gồm thưởng. Với vị trí có thưởng lớn như kinh doanh hoặc quản lý cấp cao, chênh lệch giữa ba cách này rất xa. Ví dụ giả định: một trưởng phòng kinh doanh có lương cứng ở quanh trung vị nhưng thưởng năm lớn, nếu so lương cứng sẽ tưởng mình bị trả thấp, so tổng thu nhập năm lại cao hơn mặt bằng.

Trước khi so, hãy viết rõ cho mình một dòng: báo cáo này đo loại thu nhập nào, trước hay sau thuế, theo tháng hay theo năm. Rồi quy con số của bạn về cùng loại đó. Chỉ khi hai đơn vị khớp nhau, chênh lệch mới có nghĩa.

Dùng khảo sát để đọc khoảng cách lương giữa các cấp

Ngoài việc so mức của mình với thị trường, khảo sát theo cấp bậc còn cho biết một thông tin ít người để ý: khoảng cách tương đối giữa hai cấp liền nhau. Lấy trung vị của cấp kế chia cho trung vị của cấp hiện tại, bạn có một tỷ lệ cho biết thị trường thường trả thêm bao nhiêu khi một người lên một nấc trong ngành đó. Tỷ lệ này hữu ích hơn con số tuyệt đối vì nó ít bị ảnh hưởng bởi chuyện báo cáo cũ hay mới, vùng nào hay quy mô nào.

Ở nhiều ngành, khoảng cách giữa các cấp nhân viên đầu tiên thường nhỏ, còn bước từ chuyên môn sang quản lý người, hoặc từ quản lý một nhóm sang quản lý nhiều nhóm, thường giãn rộng hơn (tham khảo). Nếu khảo sát cho thấy bước từ chuyên viên chính lên trưởng nhóm ở ngành bạn giãn rộng, mà công ty bạn lại trả chênh rất ít giữa hai cấp đó, đó là thông tin đáng mang ra khi được đề nghị lên chức.

Cách đọc này cũng giúp nhìn ra ngành nào thưởng cho nhánh chuyên gia: ở ngành mà trung vị của chuyên gia cao cấp gần bằng trưởng phòng, ở lại nhánh chuyên môn không thiệt nhiều về thu nhập. Ở ngành mà khoảng cách này rất lớn, gần như muốn tăng thu nhập đáng kể thì phải lên quản lý. Một lưu ý: tỷ lệ chỉ đáng tin khi cả hai cấp lấy từ cùng một báo cáo, cùng ngành, cùng vùng, không ghép số của hai nguồn khác nhau.

Sáu bước dùng khảo sát lương cho một quyết định thật

Áp dụng khi chuẩn bị xét lương, nhận lời mời làm việc hoặc cân nhắc lên chức.

  1. Ghi lại công việc thật của mình: quản lý mấy người, phụ trách gì, tự quyết tới đâu.
  2. Chọn ít nhất hai nguồn khảo sát khác loại, cùng năm hoặc gần nhất có thể.
  3. Trong mỗi nguồn, khớp cấp theo mô tả phạm vi việc, rồi chọn đúng ngành, vùng, quy mô công ty.
  4. Xác định báo cáo đo loại thu nhập nào, quy con số của mình về cùng loại.
  5. Đọc phân vị 25, 50, 75 để biết mình đứng ở đâu, không dừng ở số trung bình.
  6. Viết kết luận thành một khoảng, ví dụ "quanh trung vị đến phân vị 75 của nhóm này", thay vì một con số duy nhất.

Kết luận dạng khoảng vừa trung thực hơn vừa dễ dùng khi trao đổi. Một con số duy nhất lấy từ một báo cáo dễ bị phản bác bằng một báo cáo khác; một khoảng dựa trên hai nguồn, khớp cấp cẩn thận thì khó bác hơn nhiều. Đừng quên mọi khảo sát chỉ là tham khảo, quyết định cuối vẫn phụ thuộc chính sách và tình hình của từng công ty.

Câu hỏi thường gặp

Khảo sát lương nào đáng tin nhất?

Không có nguồn hoàn hảo. Khảo sát do doanh nghiệp tham gia nộp số liệu thường khớp vị trí kỹ hơn nhưng nghiêng về công ty lớn. Số người lao động tự khai rộng hơn nhưng dễ lệch. Nên dùng ít nhất hai nguồn khác loại và đọc kỹ cách mỗi nguồn thu thập.

Trung vị lương là gì?

Trung vị là mức mà một nửa số người trong mẫu nhận thấp hơn và một nửa nhận cao hơn. Nó ít bị kéo lệch bởi vài người nhận rất cao, nên phản ánh mặt bằng sát hơn số trung bình. Khi khảo sát có trung vị, nên dùng trung vị làm mốc chính.

Lương trong khảo sát là gross hay net?

Khảo sát do doanh nghiệp cung cấp thường dùng số gross, tức trước khi trừ bảo hiểm và thuế. Số người lao động tự khai có thể là net. Cần đọc phần phương pháp của báo cáo và quy con số của mình về cùng loại trước khi so.

Chức danh của mình không có trong bảng khảo sát thì làm sao?

Đọc phần mô tả cấp của báo cáo và chọn cấp có phạm vi việc khớp nhất với công việc thật của bạn: quản lý mấy người, tự quyết tới đâu, ảnh hưởng phạm vi nào. Đừng tìm theo tên chức danh, vì cùng tên ở hai công ty có thể là hai cấp rất khác nhau.

Khảo sát lương năm ngoái còn dùng được không?

Dùng được làm tham khảo nhưng cần thận trọng, nhất là ở ngành thị trường thay đổi nhanh. Nên ưu tiên báo cáo có số liệu thu thập gần nhất, và nếu chỉ có số cũ, hãy coi kết quả là mức sàn tối thiểu chứ không phải mức hiện hành.

Mình thấp hơn trung vị thị trường thì có nên đòi tăng lương ngay?

Thấp hơn trung vị là thông tin đáng mang ra trao đổi, nhưng cần kiểm lại đã khớp đúng cấp, ngành, vùng, loại thu nhập chưa. Khi đã chắc, hãy dùng kết luận dạng khoảng từ hai nguồn, kèm kết quả công việc, trong kỳ xét lương phù hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138