Lộ trình thường gặp của nghề kiểm thử đi từ tester thủ công, lên tester tự động hoá hoặc QA engineer, rồi senior QA, QA lead phụ trách một nhóm kiểm thử, và QA manager lo chất lượng cho nhiều sản phẩm. Mỗi nấc khác nhau ở chỗ bạn chỉ tìm lỗi, hay ngăn lỗi xảy ra, hay chịu trách nhiệm cho cả cách công ty làm ra phần mềm có chất lượng.
Nhiều người vào nghề bằng kiểm thử thủ công rồi lo mình kẹt ở đó. Thực tế thang kiểm thử khá dài, có cả ngả quản lý lẫn ngả chuyên gia, và có nhiều lối rẽ sang sản phẩm, phân tích nghiệp vụ hay DevOps. Bài mô tả từng nấc, điều kiện lên nấc, thời gian tham khảo và cách lương thay đổi.
Các nấc trên thang kiểm thử
Tên gọi khác nhau giữa các công ty: có nơi gọi tester, có nơi gọi QC, có nơi gọi QA engineer cho tất cả. Bảng xếp theo việc thật người đó làm.
| Nấc | Việc chính | Câu hỏi nấc đó trả lời | Thời gian thường gặp (tham khảo) |
|---|---|---|---|
| Tester thủ công mới vào | Chạy kịch bản có sẵn, ghi lỗi | Phần này có chạy đúng như mô tả không? | Sáu tháng tới một năm |
| Tester thủ công vững | Tự viết kịch bản kiểm thử từ yêu cầu | Còn chỗ nào chưa ai nghĩ tới? | Một tới hai năm |
| Automation tester / QA engineer | Viết mã kiểm thử tự động, gắn vào quy trình phát hành | Lỗi cũ có quay lại không? | Hai tới ba năm |
| Senior QA | Lập chiến lược kiểm thử cho cả tính năng, cả đợt phát hành | Kiểm cái gì, bao nhiêu là đủ? | Hai năm trở lên |
| QA lead | Điều phối một nhóm kiểm thử, phân việc, báo cáo chất lượng | Nhóm có kịp và đủ chắc không? | Tuỳ công ty |
| QA manager | Quy trình chất lượng cho nhiều sản phẩm, tuyển và phát triển người | Công ty làm ra phần mềm có chất lượng bằng cách nào? | Tuỳ công ty |
Cột thứ ba quan trọng hơn tên gọi. Người được gọi QA engineer mà chỉ chạy kịch bản người khác viết thì thực chất vẫn ở nấc đầu; người tên tester mà tự lập chiến lược cho cả đợt phát hành đã làm việc của senior.
Nấc đầu: kiểm thử thủ công không phải việc tay chân
Tester thủ công mới vào thường nhận kịch bản kiểm thử do người khác viết, chạy từng bước, đánh dấu đạt hay không, ghi lỗi vào hệ thống quản lý lỗi. Việc nghe đơn giản nhưng phân biệt người giỏi khá rõ: báo cáo lỗi có đủ bước tái hiện không, có ghi môi trường, phiên bản, dữ liệu dùng không, có phân biệt lỗi nghiêm trọng với lỗi giao diện không.
Lên tester thủ công vững, bạn được giao đọc tài liệu yêu cầu và tự viết kịch bản. Đây là chỗ tư duy kiểm thử thật sự hình thành: nghĩ ra trường hợp biên (nhập số âm, để trống, nhập quá dài, mất mạng giữa chừng), nghĩ ra người dùng làm sai thứ tự, nghĩ ra hai người cùng sửa một bản ghi. Người viết kịch bản tốt thường được lập trình viên tìm đến hỏi trước khi viết mã, đó là dấu hiệu rõ nhất bạn đang lên nấc.
Sai lầm hay gặp ở nấc này là chạy đủ kịch bản rồi nghĩ mình xong việc. Kịch bản chỉ là sàn; tester giỏi luôn dành một phần thời gian kiểm thử thăm dò, tức là dùng sản phẩm như người dùng thật xem có gì lạ không.
Lên tự động hoá: bước rẽ quan trọng nhất
Tự động hoá là học thêm, không phải bỏ nghề cũ. Bạn vẫn cần tư duy kiểm thử, chỉ là viết nó thành mã để máy chạy lại mỗi lần phát hành. Người viết mã kiểm thử mà không biết kiểm cái gì thì tạo ra hàng trăm bài kiểm vô dụng.
Cần nền lập trình vừa đủ. Biết một ngôn ngữ phổ biến, hiểu cách gọi giao diện lập trình, biết dùng hệ quản lý mã nguồn. Không cần giỏi như lập trình viên sản phẩm, nhưng mã kiểm thử cũng phải sạch và dễ sửa.
Chọn đúng chỗ để tự động hoá. Phần lặp lại nhiều, ổn định, quan trọng (đăng nhập, thanh toán, luồng chính) nên tự động hoá trước. Phần giao diện hay đổi thì tự động hoá tốn công sửa hơn là chạy tay.
SDET là nấc cao của ngả này. Kỹ sư phát triển phần mềm trong kiểm thử, viết tắt SDET, xây khung kiểm thử, công cụ cho cả nhóm và gần với lập trình viên. Ở một số công ty, đây là đường lên ngả chuyên gia của QA, song song với ngả quản lý.
Senior QA và QA lead: từ tìm lỗi sang ngăn lỗi
Senior QA không đo bằng số lỗi tìm được mà bằng số lỗi lọt ra ngoài. Người ở nấc này tham gia từ lúc bàn yêu cầu, chỉ ra chỗ mơ hồ trước khi ai viết dòng mã nào, lập kế hoạch kiểm thử cho cả đợt phát hành: phần nào kiểm kỹ, phần nào kiểm nhanh, phần nào chấp nhận rủi ro, và nói rõ đánh đổi đó với người phụ trách sản phẩm.
QA lead thêm phần con người: chia việc cho các tester, kèm người mới, ước lượng thời gian kiểm thử khi lập kế hoạch dự án, báo cáo tình hình chất lượng cho quản lý dự án. QA lead giỏi biết nói "chưa nên phát hành" kèm lý do cụ thể, và cũng biết khi nào nên chấp nhận phát hành với lỗi nhỏ đã biết.
Điều kiện thường gặp để lên QA lead: đã từng tự lo kiểm thử trọn một dự án, đã kèm người mới, được lập trình viên và quản lý dự án tin. Nhiều công ty gia công đòi thêm khả năng làm việc trực tiếp với khách hàng bằng ngoại ngữ.
Ví dụ giả định: chị Lan là senior QA ở một nhóm làm ứng dụng giao đồ ăn. Trước đợt phát hành lớn, chị không kiểm đều tay mọi màn hình mà khoanh ba vùng rủi ro cao nhất (thanh toán, tính phí giao, khuyến mãi chồng nhau), dồn hai phần ba thời gian vào đó, và ghi rõ phần còn lại chỉ kiểm nhanh. Bản kế hoạch một trang đó là thứ được nhắc tới khi chị được đề cử lên QA lead.
QA manager và các ngả rẽ khác
QA manager chịu trách nhiệm cho cách cả công ty đảm bảo chất lượng: chọn quy trình, chọn công cụ, đặt chỉ số đo, tuyển và phát triển đội kiểm thử nhiều nhóm. Trên nữa có thể là trưởng khối chất lượng ở công ty lớn. Ngoài ngả thẳng lên, người làm kiểm thử thường rẽ sang:
- Phân tích nghiệp vụ: người kiểm thử hiểu sản phẩm và người dùng rất sâu, chuyển sang BA khá tự nhiên. Kinh nghiệm viết kịch bản kiểm thử giúp bạn viết tiêu chí nghiệm thu rõ ràng ngay từ đầu, thứ mà nhiều BA đi lên từ kinh doanh còn thiếu.
- Quản lý sản phẩm hoặc product owner: nhất là ở công ty sản phẩm, nơi QA tham gia từ khâu yêu cầu.
- DevOps: người làm tự động hoá đã quen với quy trình tích hợp và phát hành liên tục.
- Kiểm thử chuyên sâu: kiểm thử hiệu năng, kiểm thử bảo mật, kiểm thử ứng dụng di động; mỗi hướng có thang chuyên gia riêng ở công ty lớn.
- Quản lý dự án: QA lead quen ước lượng, theo dõi tiến độ và làm việc với khách hàng.
Rẽ ngang thường bắt đầu ở nấc thấp hơn một chút so với nấc cũ, nhưng tốc độ lên sau đó thường nhanh vì nền kiểm thử giúp bạn nhìn ra lỗi người khác bỏ sót.
Năm thói quen khiến người kiểm thử kẹt nấc lâu
Chỉ báo lỗi, không báo rủi ro. Ghi một trăm lỗi giao diện nhưng không nói được phần nào của sản phẩm đang đáng lo nhất thì người quản lý dự án không dùng được thông tin của bạn. Người lên nấc nhanh luôn kèm một hai câu đánh giá rủi ro trong báo cáo.
Chờ bản dựng xong mới bắt đầu. Kiểm thử bắt đầu từ lúc đọc yêu cầu. Ai đợi lập trình viên giao bản dựng rồi mới mở tài liệu thường bị ép thời gian và chỉ kịp chạy kịch bản bề mặt.
Coi lập trình viên là đối thủ. Báo lỗi bằng giọng bắt lỗi khiến nhóm phòng thủ và giấu bớt thông tin. QA lead giỏi được lập trình viên chủ động mời vào bàn thiết kế, đó là thứ không học được qua chứng chỉ.
Học tự động hoá nhưng không áp dụng vào dự án. Tự học một khung kiểm thử trên máy nhà mà không đề xuất dùng ở dự án thật thì khi xét nấc, công ty không có bằng chứng nào. Hãy xin một phần nhỏ, tự động hoá luồng đăng nhập chẳng hạn, rồi mở rộng dần.
Không hiểu nghiệp vụ. Kiểm thử phần mềm ngân hàng mà không hiểu lãi được tính thế nào, kiểm thử phần mềm kho mà không hiểu nhập trước xuất trước, thì chỉ kiểm được bề mặt. Hiểu nghiệp vụ là thứ đưa người kiểm thử lên senior nhanh nhất.
Lương thay đổi thế nào trên thang kiểm thử
Bài không ghi con số. Mức lương nghề kiểm thử thay đổi theo loại công ty, thị trường khách hàng và thành phố, nên hãy đọc khảo sát lương ngành công nghệ mới nhất và tin tuyển cùng nấc để có mốc hiện hành.
Về tương quan, bước nhảy rõ nhất thường là từ kiểm thử thủ công sang tự động hoá, vì nguồn cung người viết được mã kiểm thử ít hơn. Ở nhiều công ty, tester thủ công và lập trình viên cùng số năm có khoảng cách lương; khoảng cách đó thu hẹp đáng kể ở nấc automation và SDET. QA lead và QA manager có thêm phụ cấp quản lý, thưởng gắn với chất lượng phát hành của dự án.
Thứ làm tăng giá trị của một người kiểm thử khi chuyển việc: kinh nghiệm một ngành khó (ngân hàng, bảo hiểm, y tế, thương mại điện tử lớn), khả năng làm việc trực tiếp với khách nước ngoài, và kinh nghiệm dựng khung tự động hoá từ con số không thay vì chỉ thêm bài kiểm vào khung có sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Tester và QA khác nhau thế nào trên thang cấp bậc?
Tester thường chỉ người tìm lỗi bằng cách chạy kiểm thử, còn QA nghĩa rộng hơn là đảm bảo chất lượng cả quy trình. Trên thực tế nhiều công ty dùng hai tên lẫn lộn. Nhìn vào việc thật: chỉ chạy kịch bản là nấc đầu, lập chiến lược kiểm thử là nấc senior trở lên.
Tester thủ công làm bao lâu thì nên học tự động hoá?
Thường sau một đến hai năm (tham khảo), khi bạn đã viết kịch bản kiểm thử vững và hiểu sản phẩm. Học tự động hoá quá sớm dễ viết ra nhiều bài kiểm mà không biết kiểm gì; quá muộn thì dễ kẹt ở mức lương của nấc thủ công.
Không biết lập trình có lên được QA lead không?
Có, ở nhiều công ty QA lead đo bằng khả năng lập kế hoạch kiểm thử, điều phối người và làm việc với dự án. Tuy vậy, biết đọc mã và hiểu tự động hoá ở mức cơ bản giúp bạn ước lượng đúng hơn và được lập trình viên tôn trọng hơn.
SDET khác automation tester ở đâu?
Automation tester viết bài kiểm tự động trên khung có sẵn. SDET xây chính cái khung đó, viết công cụ cho cả nhóm, đọc và góp ý mã sản phẩm. SDET gần lập trình viên hơn và thường ở nấc cao hơn trên ngả chuyên gia của nghề kiểm thử.
Nghề kiểm thử có bị tự động hoá thay thế không?
Phần chạy lại kịch bản lặp đi lặp lại đúng là ngày càng được máy làm. Phần nghĩ ra nên kiểm cái gì, đánh giá rủi ro, kiểm thử thăm dò và nói chuyện với người làm sản phẩm thì vẫn cần người. Đi lên thang chính là dịch chuyển từ phần thứ nhất sang phần thứ hai.
QA manager báo cáo cho ai?
Tuỳ công ty. Ở công ty phần mềm, QA manager thường báo cáo cho trưởng bộ phận kỹ thuật hoặc giám đốc kỹ thuật. Ở công ty gia công, có thể báo cáo cho giám đốc vận hành dự án. Một số công ty lớn cho khối chất lượng báo cáo độc lập để giữ tiếng nói khi cần dừng phát hành.