Ở hãng hàng không, phi công đi qua các nấc: học viên phi công, cơ phó (phi công thứ hai ngồi ghế phải), cơ phó cao cấp hoặc cơ phó đường dài, cơ trưởng (người chỉ huy tàu bay), rồi cơ trưởng huấn luyện, giáo viên bay, kiểm tra viên và các ghế quản lý bay. Nhiều hãng còn phân biệt cơ trưởng tàu thân hẹp và tàu thân rộng.
Điều kiện lên mỗi nấc chịu sự quản lý chặt của nhà chức trách hàng không: giấy phép lái tàu bay, năng định cho từng loại tàu, giờ bay tích luỹ, kiểm tra trên buồng lái giả định định kỳ, giấy chứng nhận sức khoẻ, trình độ tiếng Anh hàng không. Bài chỉ nói nguyên lý; con số cụ thể cần tra quy định hiện hành và quy chế của từng hãng.
Các nấc của phi công hãng bay
Thang dưới đây phổ biến ở hãng bay thương mại. Hàng không chung (bay huấn luyện, bay taxi, nông nghiệp) có thang ngắn hơn và khác cách gọi.
| Nấc | Vị trí và vai trò | Điều kiện chung | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Học viên phi công | Học lý thuyết, bay huấn luyện tại trường bay | Đạt tuyển chọn, sức khoẻ theo hạng quy định | Có thể tự túc hoặc theo chương trình hãng tài trợ |
| Cơ phó | Ghế phải, cùng tổ lái, thay phiên điều khiển | Giấy phép lái tàu bay, năng định loại tàu, qua huấn luyện chuyển loại | Bay kèm có giám sát trước khi khai thác độc lập |
| Cơ phó cao cấp, cơ phó đường dài | Cơ phó nhiều kinh nghiệm, có thể bay tàu thân rộng | Giờ bay tích luỹ, đánh giá tốt | Một số hãng có phi công thay ca trên chuyến dài |
| Cơ trưởng | Ghế trái, chỉ huy tàu bay và cả tổ bay | Loại giấy phép cao hơn, giờ bay đủ theo quy định, khoá nâng cơ trưởng | Chịu trách nhiệm cuối cùng về an toàn chuyến bay |
| Cơ trưởng huấn luyện, giáo viên bay | Huấn luyện cơ phó và cơ trưởng mới | Kinh nghiệm cơ trưởng, khoá giáo viên | Do hãng chọn, chấp thuận theo quy định |
| Kiểm tra viên | Kiểm tra định kỳ, kiểm tra nâng nấc | Được nhà chức trách chấp thuận | Số lượng ít |
| Quản lý bay | Trưởng đội bay, phụ trách khai thác bay | Kinh nghiệm bay và quản lý | Vẫn giữ bay một phần ở nhiều hãng |
Tên tiếng Anh như first officer, captain, training captain là cách gọi quốc tế. Nghĩa chi tiết của từng chức danh thuộc mảng từ điển chức danh; ở đây chỉ dùng để định vị nấc.
Cơ phó và cơ trưởng: khác nhau ở trách nhiệm, không ở tay lái
Cả hai đều điều khiển tàu bay. Trên nhiều chuyến bay, cơ phó và cơ trưởng thay phiên làm người điều khiển chính theo chặng, người còn lại theo dõi và liên lạc. Vì vậy khác biệt giữa hai ghế không nằm ở kỹ năng lái thuần tuý.
Cơ trưởng ra quyết định cuối cùng. Có bay hay không khi thời tiết xấu, có quay lại hay hạ cánh nơi khác, xử lý hành khách gây rối, nhận hay từ chối một hỏng hóc nhỏ theo danh mục cho phép: những quyết định đó thuộc cơ trưởng. Cơ phó góp ý, kiểm tra chéo và có trách nhiệm lên tiếng khi thấy sai.
Cơ trưởng chịu trách nhiệm cả tổ bay. Gồm tổ lái và tổ tiếp viên. Trước chuyến bay, cơ trưởng họp tổ, thống nhất các điểm cần lưu ý. Sau chuyến bay, các báo cáo sự cố đều qua cơ trưởng.
Chuyển từ ghế phải sang ghế trái là bước lớn nhất của nghề. Khoá nâng cơ trưởng kiểm tra cả kỹ năng bay lẫn khả năng ra quyết định, quản lý tổ, giao tiếp dưới áp lực. Không ít cơ phó giỏi phải học lại cách nói và cách quyết khi ngồi sang ghế trái.
Điều kiện để lên từng nấc, theo nguyên lý
Các điều kiện dưới đây mô tả theo khung chung mà ngành hàng không dân dụng nhiều nước áp dụng. Giờ bay tối thiểu, loại giấy phép, chu kỳ kiểm tra cụ thể do quy định hiện hành của Cục Hàng không Việt Nam và quy chế từng hãng đặt ra, cần tra trực tiếp.
- Học viên lên cơ phó: hoàn thành chương trình đào tạo ở trường bay, đạt giấy phép lái tàu bay theo loại phù hợp, có năng định cho loại tàu hãng khai thác qua huấn luyện chuyển loại trên buồng lái giả định, bay kèm có giám sát đủ số chặng theo quy định.
- Cơ phó giữ nấc và lên cơ phó cao cấp: đạt mọi lần kiểm tra định kỳ trên buồng lái giả định và kiểm tra trên chuyến bay, tích luỹ giờ bay, được đánh giá tốt về kỹ năng phối hợp tổ lái.
- Cơ phó lên cơ trưởng: đủ giờ bay và loại giấy phép theo quy định, được hãng chọn vào khoá nâng cơ trưởng, qua huấn luyện và kiểm tra trên buồng lái giả định, bay huấn luyện ở ghế trái có giáo viên, rồi kiểm tra cuối trước khi khai thác độc lập.
- Cơ trưởng lên giáo viên, kiểm tra viên: kinh nghiệm cơ trưởng ổn định, hồ sơ kiểm tra tốt, qua khoá giáo viên, được hãng đề cử và được chấp thuận theo quy định.
- Điều kiện xuyên suốt: giấy chứng nhận sức khoẻ hàng không còn hiệu lực, trình độ tiếng Anh hàng không đạt mức tối thiểu theo chuẩn quốc tế, không vi phạm quy định an toàn.
Đổi loại tàu bay, ví dụ từ tàu thân hẹp sang thân rộng, cần huấn luyện chuyển loại và năng định mới, kể cả khi vẫn giữ nấc cơ phó. Vì vậy nhiều phi công chọn giữa lên cơ trưởng sớm ở tàu nhỏ hay sang tàu lớn ở vị trí cơ phó trước.
Thâm niên quyết định nhiều hơn người ngoài nghĩ
Ở nhiều hãng bay, thứ tự được vào khoá nâng cơ trưởng, chọn loại tàu, chọn đường bay, chọn lịch nghỉ phụ thuộc lớn vào thâm niên trong hãng, ngoài các điều kiện năng lực. Vì vậy hai phi công giỏi như nhau có thể lên cơ trưởng cách nhau vài năm chỉ vì vào hãng khác thời điểm.
Thâm niên thường tính trong một hãng. Chuyển sang hãng khác, phi công có thể phải bắt đầu lại ở cuối danh sách, dù giờ bay đã nhiều. Một số hãng tuyển thẳng cơ trưởng có kinh nghiệm khi thiếu người, nhưng không phải lúc nào cũng có. Trước khi đổi hãng, nên hỏi rõ vị trí được nhận, loại tàu và cách tính thâm niên.
Tốc độ mở rộng đội tàu bay là biến số lớn nhất. Hãng nhận thêm nhiều tàu thì cần thêm cơ trưởng, khoá nâng cơ trưởng mở nhiều hơn. Hãng thu hẹp hoặc đứng yên thì cơ phó chờ lâu hơn. Đây là lý do khoảng thời gian lên cơ trưởng chỉ nên đọc ở mức tham khảo.
Ngoài hãng bay lớn: thang của hàng không chung và các ngả khác
Không phải phi công nào cũng đi theo thang hãng bay chở khách. Hàng không chung gồm bay huấn luyện ở trường bay, bay trực thăng phục vụ du lịch, dầu khí, cứu hộ, bay chụp ảnh, bay nông nghiệp. Thang ở đây ngắn hơn: phi công, phi công chính hoặc cơ trưởng, rồi trưởng nhóm bay, người phụ trách khai thác. Giờ bay tích luỹ ở hàng không chung đôi khi được dùng làm nền để sau này ứng tuyển hãng lớn, tuỳ quy định công nhận.
Giáo viên bay ở trường bay là một ngả riêng: người mới có giấy phép có thể làm giáo viên để tích luỹ giờ bay, người lâu năm làm trưởng giáo viên, phụ trách chương trình đào tạo. Ngả này hợp với người thích dạy và muốn ở gần nhà hơn lịch bay của hãng.
Ngả mặt đất gồm điều phối khai thác bay, an toàn bay, tiêu chuẩn bay, huấn luyện trên buồng lái giả định. Phi công rời buồng lái vì sức khoẻ hoặc tuổi thường chuyển sang các ghế này, nơi kinh nghiệm bay là điều kiện gần như bắt buộc.
Thời gian tham khảo giữa các nấc
Các khoảng dưới đây là mức hay gặp ở hãng bay thương mại, chỉ để tham khảo. Thực tế phụ thuộc quy định hiện hành, tốc độ mở rộng của hãng và kết quả của từng người.
| Bước chuyển | Khoảng hay gặp (tham khảo) | Biến số chính |
|---|---|---|
| Bắt đầu học tới khi bay cơ phó cho hãng | Khoảng hai đến ba năm | Thời gian trường bay, huấn luyện chuyển loại |
| Cơ phó lên cơ trưởng tàu thân hẹp | Thường vài năm đến hơn mười năm | Giờ bay, thâm niên, nhu cầu cơ trưởng của hãng |
| Cơ trưởng thân hẹp lên thân rộng | Không cố định | Số tàu thân rộng, thứ tự thâm niên |
| Cơ trưởng lên giáo viên, kiểm tra viên | Không cố định | Nhu cầu huấn luyện, được chấp thuận |
Trong suốt quá trình, mỗi lần kiểm tra định kỳ không đạt có thể làm chậm cả lộ trình, nên giữ phong độ quan trọng ngang với tích luỹ giờ bay.
Lương phi công: cấu phần và cách thay đổi theo nấc
Lương phi công thường gắn với giờ bay. Gồm lương cơ bản, phần trả theo giờ bay hoặc giờ trực, phụ cấp, công tác phí khi bay quốc tế và qua đêm. Bài không nêu con số; mức hiện hành tra tin tuyển của hãng và khảo sát lương ngành hàng không.
Lên cơ trưởng là bước nhảy lớn nhất về thu nhập. Đơn giá giờ bay của cơ trưởng cao hơn cơ phó rõ rệt ở hầu hết hãng, thêm phụ cấp chỉ huy. Loại tàu cũng làm chênh: tàu thân rộng thường có đơn giá cao hơn tàu thân hẹp ở cùng nấc.
Giáo viên và kiểm tra viên có thêm phụ cấp huấn luyện. Nhưng có thể bay khai thác ít giờ hơn, nên tổng thu nhập không phải lúc nào cũng tăng. Người chọn ghế này thường vì muốn huấn luyện và ổn định lịch hơn.
Chi phí đào tạo là phần cần tính trước. Đào tạo phi công tốn kém. Chương trình hãng tài trợ thường kèm cam kết làm việc một số năm và điều khoản hoàn trả nếu nghỉ sớm. Hãy đọc kỹ hợp đồng, hỏi người đi trước và cân nhắc khả năng tài chính của gia đình trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Từ cơ phó lên cơ trưởng mất bao lâu?
Không có con số cố định. Tuỳ quy định về giờ bay và loại giấy phép, tốc độ mở rộng đội tàu bay của hãng và thứ tự thâm niên, khoảng này có thể từ vài năm tới hơn mười năm. Quy định cụ thể cần tra văn bản hiện hành và quy chế của hãng.
Cơ phó có được cầm lái không?
Có. Trên nhiều chuyến bay, cơ phó và cơ trưởng thay phiên làm người điều khiển chính theo chặng. Khác biệt chính là cơ trưởng chỉ huy tàu bay và ra quyết định cuối cùng, còn cơ phó hỗ trợ, kiểm tra chéo và lên tiếng khi thấy rủi ro.
Năng định loại tàu bay là gì và vì sao quan trọng?
Năng định loại tàu bay là phần ghi trong giấy phép cho phép phi công lái một loại tàu cụ thể, có được sau khi qua huấn luyện chuyển loại và kiểm tra. Đổi loại tàu thì cần năng định mới, nên chọn loại tàu ảnh hưởng tới lộ trình lên nấc.
Chuyển hãng bay có giữ được cấp bậc phi công không?
Không chắc. Thâm niên thường tính trong từng hãng, nên chuyển sang hãng khác có thể phải bắt đầu ở cuối danh sách hoặc nhận vị trí cơ phó dù đã là cơ trưởng. Có hãng tuyển thẳng cơ trưởng khi thiếu người; hãy hỏi rõ trước khi chuyển.
Lương phi công gồm những phần nào?
Thường gồm lương cơ bản, phần theo giờ bay hoặc giờ trực, phụ cấp, công tác phí khi bay quốc tế và qua đêm. Lên cơ trưởng và bay tàu thân rộng thường có đơn giá cao hơn. Mức cụ thể khác nhau theo hãng, cần tra thông tin tuyển dụng hiện hành.
Phi công có phải kiểm tra lại định kỳ không?
Có. Theo nguyên lý chung của ngành, phi công phải qua kiểm tra định kỳ trên buồng lái giả định và trên chuyến bay, khám sức khoẻ định kỳ để giữ giấy chứng nhận sức khoẻ còn hiệu lực. Chu kỳ cụ thể theo quy định hiện hành.