Thang song song là cách công ty mở hai đường lên cùng lúc: nhánh quản lý cho người dẫn dắt con người, và nhánh chuyên gia cho người đi sâu chuyên môn mà không quản lý ai. Ở công ty có thang song song thật, mỗi nấc chuyên gia được đặt tương đương một nấc quản lý về bậc, khung lương và tiếng nói trong các quyết định. Ở công ty chỉ có một nhánh, muốn lên cao gần như bắt buộc phải làm quản lý.
Thang song song phổ biến trong công nghệ, nhưng không chỉ có ở đó: phòng thí nghiệm, nghiên cứu phát triển, kỹ thuật nhà máy, tài chính, pháp chế, thiết kế đều có thể có. Bài mô tả cách các nấc thường được ghép tương đương, lương hai nhánh khác nhau ở cấu phần nào, dấu hiệu nhận ra thang song song thật hay chỉ là danh xưng, và chuyện chuyển qua lại giữa hai nhánh.
Vì sao công ty dựng hai thang thay vì một
Trong thang truyền thống chỉ có một nhánh, người giỏi chuyên môn nhất muốn tăng thu nhập và vị thế chỉ có một cách: nhận làm trưởng nhóm, rồi trưởng phòng. Hệ quả quen thuộc là công ty mất một chuyên gia giỏi và nhận về một quản lý kém hứng thú, trong khi người đó cũng không vui. Một số người khác từ chối lên quản lý, rồi kẹt ở trần lương của bậc chuyên viên chính và cuối cùng rời đi.
Thang song song giải quyết hai vấn đề đó bằng cách tách hai câu hỏi ra: công ty cần người này dẫn dắt con người, hay cần người này giải những bài toán khó nhất về chuyên môn? Nếu là câu thứ hai, người đó được lên nấc chuyên gia với khung lương và tầm ảnh hưởng tương đương nấc quản lý cùng cấp, mà không phải ôm việc đánh giá, tuyển dụng, giải quyết xung đột.
Công ty dựng thang song song khi có đủ bài toán chuyên môn ở tầm rộng để giao cho chuyên gia cao cấp. Công ty nhỏ, việc chủ yếu là vận hành lặp lại, thường chưa cần nhánh này; công ty có nghiên cứu, sản phẩm phức tạp hoặc rủi ro kỹ thuật cao thì cần sớm hơn. Vì vậy câu hỏi "công ty mình có nên có thang song song" phụ thuộc vào loại bài toán, không phụ thuộc vào mốt quản trị.
Ghép nấc tương đương giữa hai nhánh (ví dụ giả định)
Tên gọi mỗi công ty một kiểu. Bảng dưới là một cách ghép thường thấy ở công ty cỡ vừa và lớn, chỉ để minh hoạ nguyên lý tương đương.
| Bậc chung | Nhánh quản lý | Nhánh chuyên gia | Điểm chung của hai nấc |
|---|---|---|---|
| Bậc giữa | Trưởng nhóm | Chuyên viên chính, chuyên gia | Chịu trách nhiệm một mảng việc trọn vẹn |
| Bậc trên | Trưởng phòng | Chuyên gia cao cấp | Ảnh hưởng cả phòng hoặc nhiều nhóm |
| Bậc cao | Giám đốc khối | Chuyên gia trưởng của mảng | Ảnh hưởng nhiều phòng, quyết định dài hạn |
| Bậc cao nhất | Thành viên ban điều hành | Chuyên gia đầu ngành của công ty | Tiếng nói ở cấp chiến lược |
Tương đương không có nghĩa là giống nhau về việc. Nó có nghĩa là hai nấc cùng một bậc trong thang chung, cùng khung lương, cùng được mời vào các cuộc họp quyết định ở tầm đó. Nếu chuyên gia cao cấp không bao giờ được mời vào cuộc họp mà trưởng phòng được mời, thì sự tương đương chỉ nằm trên giấy.
Thang song song ở các ngành ngoài công nghệ
Nghiên cứu phát triển và phòng thí nghiệm. Nghiên cứu viên chính, nghiên cứu viên cao cấp đi song song với trưởng nhóm, trưởng phòng thí nghiệm. Người dẫn đầu chuyên môn của một hướng nghiên cứu có thể không quản lý ai mà vẫn ở bậc cao.
Kỹ thuật nhà máy. Kỹ sư quy trình, kỹ sư thiết bị lâu năm có thể đi lên kỹ sư trưởng chuyên môn, song song với quản đốc, trưởng xưởng. Họ là người được gọi khi dây chuyền gặp sự cố mà không ai giải được.
Tài chính và phân tích. Chuyên gia phân tích, định giá, quản trị rủi ro cao cấp đi song song với trưởng phòng; ở một số nơi, chuyên gia mô hình hoá có khung lương ngang giám đốc bộ phận.
Pháp chế, thuế, kiểm soát nội bộ. Chuyên gia cao cấp về một mảng luật hoặc thuế có thể có tiếng nói ngang trưởng phòng, đặc biệt ở doanh nghiệp có nhiều giao dịch phức tạp.
Kinh doanh khách hàng lớn. Người phụ trách khách hàng chiến lược không quản lý ai nhưng giữ những hợp đồng lớn nhất, đôi khi được xếp ngang trưởng phòng kinh doanh về bậc.
Lương hai nhánh: cùng khung, khác cấu phần
Ở công ty có thang song song thật, hai nấc tương đương thường dùng chung một khung lương cứng. Khác biệt nằm ở các phần đi kèm. Nhánh quản lý hay có phụ cấp chức vụ hoặc phụ cấp quản lý, thưởng gắn với kết quả cả phòng, phúc lợi gắn theo chức vụ như xe công tác. Nhánh chuyên gia ít khi có phụ cấp chức vụ, nhưng có thể có phụ cấp chuyên môn, phụ cấp chứng chỉ, thưởng theo dự án hoặc theo kết quả kỹ thuật, và ở một số công ty là phần cổ phần tương đương.
Vì cấu phần khác nhau, tổng thu nhập thực nhận trong một năm cụ thể có thể chênh, dù khung lương cứng giống nhau. Năm phòng đạt kết quả tốt, trưởng phòng nhận thưởng cao; năm có dự án kỹ thuật lớn hoàn thành, chuyên gia có thể nhận cao hơn. Nhìn qua nhiều năm, nếu thang song song thật, tổng thu nhập hai nhánh ở cùng bậc không lệch nhau một cách có hệ thống.
Khi được đề nghị lên một nấc chuyên gia, hãy hỏi ba câu: nấc này dùng khung lương nào, có tương đương nấc quản lý nào không; có phụ cấp chuyên môn không; thưởng được tính theo kết quả gì. Ba câu trả lời cho bạn biết thang song song ở công ty mình được xây nghiêm túc tới đâu. Số liệu cụ thể của thị trường thì nên đọc khảo sát lương hiện hành, so đúng nấc và đúng ngành.
Dấu hiệu thang song song thật hay chỉ trên giấy
Có người thật đang giữ nấc chuyên gia cao. Nếu công ty có nấc chuyên gia trưởng nhưng chưa ai từng được lên, đó là một nấc trên sơ đồ. Hỏi xem ai đang giữ và họ lên bằng cách nào.
Khung lương được công bố ngang nhau. Nấc chuyên gia cao cấp và trưởng phòng có cùng khung hoặc khung gần nhau. Nếu nấc chuyên gia cao nhất chỉ ngang trưởng nhóm về lương, thang chuyên gia thực chất là một nhánh cụt.
Chuyên gia có tiếng nói trong quyết định. Họ được mời vào các cuộc họp quyết định ở tầm tương ứng, ý kiến chuyên môn của họ được ghi nhận chính thức, có lúc ngang hoặc hơn ý kiến của quản lý.
Tiêu chí lên nấc chuyên gia được viết ra. Có mô tả rõ nấc chuyên gia đòi hỏi gì: phạm vi bài toán, mức độ ảnh hưởng, đóng góp đo được. Không có tiêu chí thì lên nấc chuyên gia dễ thành ân huệ.
Quy trình xét giống nhánh quản lý. Cùng chu kỳ, cùng hội đồng hoặc hội đồng ngang cấp. Chuyên gia được xét riêng, lặng lẽ, theo một quy trình khác hẳn thường là dấu hiệu nhánh này bị coi là phụ.
Ví dụ giả định: hai kỹ sư cùng khoá đi hai nhánh
Hai kỹ sư cùng vào một nhà máy chế biến cỡ vừa, cùng làm kỹ sư quy trình. Sau khoảng năm năm (tham khảo), cả hai đều ở nấc kỹ sư chính, đều được đánh giá tốt. Nhà máy có thang song song: một nhánh lên trưởng ca, quản đốc; một nhánh lên kỹ sư chuyên gia, kỹ sư trưởng chuyên môn.
Người thứ nhất thích làm việc với con người, hay được công nhân tìm đến khi có chuyện. Khi ghế quản đốc một phân xưởng trống, người này nhận và từ đó dành phần lớn thời gian cho ca kíp, an toàn, kỷ luật, chỉ tiêu sản lượng. Thu nhập có thêm phụ cấp chức vụ và thưởng theo kết quả phân xưởng.
Người thứ hai thích lần ra nguyên nhân gốc của các sự cố khó, kiên nhẫn với số liệu. Người này được xét lên kỹ sư chuyên gia, phụ trách cải tiến quy trình cho cả ba phân xưởng, không quản lý ai nhưng đề xuất của người này được đưa vào quy trình chuẩn của nhà máy. Thu nhập có phụ cấp chuyên môn và thưởng theo dự án cải tiến.
Sau vài năm nữa, cả hai ở cùng một bậc trong thang chung, cùng được mời vào cuộc họp kế hoạch sản xuất hằng quý. Không ai thiệt hơn ai; mỗi người làm đúng loại việc mình giỏi. Đó là hình ảnh thang song song vận hành đúng nghĩa.
Chuyển qua lại giữa hai nhánh
Một hiểu lầm phổ biến là chọn nhánh nào thì đi nhánh đó cả đời. Thực tế nhiều người chuyển qua lại, và công ty có thang song song tốt thường cho phép điều này. Người làm trưởng phòng vài năm, thấy mình nhớ chuyên môn, có thể chuyển sang nấc chuyên gia cao cấp ở bậc tương đương. Người làm chuyên gia lâu, thấy muốn dẫn dắt, có thể nhận vị trí quản lý khi có ghế.
Khi chuyển, điều cần chú ý là phần thu nhập gắn với nhánh. Từ quản lý sang chuyên gia, phụ cấp chức vụ thường dừng, cần hỏi xem có phụ cấp chuyên môn thay thế không, và lương cứng có giữ nguyên ở bậc tương đương không. Theo nguyên lý của Bộ luật Lao động 2019, thay đổi công việc và lương trong hợp đồng cần được thoả thuận bằng văn bản; tra văn bản hiện hành cho thủ tục cụ thể.
Chuyển từ quản lý về chuyên môn dễ hơn khi làm sớm, lúc tay nghề chưa mai một; chuyển từ chuyên gia sang quản lý dễ hơn khi đã từng kèm người, dẫn dự án. Nếu bạn nghĩ có thể đổi nhánh trong vài năm tới, hãy giữ cho mình một phần việc của nhánh kia trong lúc đang làm nhánh này, để lúc chuyển không bắt đầu từ con số không.
Câu hỏi thường gặp
Thang song song là gì?
Là cách công ty mở hai đường thăng tiến cùng lúc: nhánh quản lý cho người dẫn dắt con người và nhánh chuyên gia cho người đi sâu chuyên môn. Mỗi nấc chuyên gia được đặt tương đương một nấc quản lý về bậc, khung lương và tiếng nói trong quyết định.
Chuyên gia cao cấp tương đương chức vụ nào?
Ở nhiều công ty có thang song song, chuyên gia cao cấp được xếp ngang trưởng phòng, chuyên gia trưởng ngang giám đốc khối. Cách ghép mỗi công ty mỗi khác; cách chắc nhất là hỏi nấc đó dùng khung lương nào và tương đương nấc quản lý nào.
Đi nhánh chuyên gia có thiệt về lương không?
Ở công ty có thang song song thật, hai nấc tương đương dùng chung khung lương cứng, chỉ khác cấu phần như phụ cấp và thưởng. Ở công ty chỉ có nhánh quản lý, người ở lại chuyên môn thường chạm trần lương sớm hơn.
Ngành nào ngoài công nghệ có nhánh chuyên gia?
Nghiên cứu phát triển, kỹ thuật nhà máy, tài chính và phân tích, pháp chế, thuế, kiểm soát nội bộ và kinh doanh khách hàng lớn đều có thể có nhánh chuyên gia. Mức độ phổ biến tuỳ quy mô và độ phức tạp chuyên môn của công ty.
Làm trưởng phòng rồi có quay về làm chuyên gia được không?
Được, nếu công ty có nhánh chuyên gia và có nấc tương đương. Khi chuyển cần hỏi rõ lương cứng có giữ, phụ cấp chức vụ được thay bằng khoản gì, và ký văn bản ghi lại thay đổi. Chuyển càng sớm càng dễ vì tay nghề còn vững.
Làm sao biết thang chuyên gia của công ty là thật?
Xem có người thật đang giữ nấc chuyên gia cao không, khung lương có ngang nấc quản lý tương đương không, chuyên gia có được mời vào các quyết định tương ứng không, và tiêu chí lên nấc có được viết rõ không. Thiếu nhiều dấu hiệu thì thang đó chủ yếu nằm trên giấy.