Nghề xuất nhập khẩu và mua hàng trong doanh nghiệp thường đi qua các nấc: nhân viên chứng từ hoặc giao nhận, nhân viên xuất nhập khẩu (hoặc nhân viên mua hàng), chuyên viên, trưởng nhóm, trưởng phòng xuất nhập khẩu hoặc trưởng phòng mua hàng, rồi giám đốc mua hàng hoặc giám đốc chuỗi cung ứng. Hai thang này hay đi chung một phòng ở doanh nghiệp vừa và tách riêng ở doanh nghiệp lớn.
Đây là nghề mà sai một chữ trên chứng từ có thể làm hàng nằm cảng nhiều ngày, nên người lên nấc là người làm chính xác trước, nhanh sau. Bài này phân biệt thang ở doanh nghiệp sản xuất, công ty thương mại và công ty giao nhận, mô tả việc từng nấc, các chứng chỉ thường được nhắc tới ở mức nguyên lý, và thu nhập đổi thế nào khi lên chức.
Ba nơi làm với thang khác nhau
Doanh nghiệp sản xuất. Phòng xuất nhập khẩu lo nhập nguyên liệu, máy móc và xuất thành phẩm; phòng mua hàng lo chọn nhà cung cấp trong và ngoài nước. Thang gắn với chuỗi cung ứng của nhà máy, lên cao là giám đốc chuỗi cung ứng.
Công ty thương mại. Mua hàng và xuất nhập khẩu là trung tâm kinh doanh: mua đúng giá, đúng thời điểm quyết định lãi lỗ. Nhân viên mua hàng ở đây gần với kinh doanh hơn, thường có chỉ tiêu biên lợi nhuận.
Công ty giao nhận, logistics. Làm dịch vụ cho chủ hàng: chứng từ, khai báo hải quan, đặt chỗ tàu, vận chuyển. Thang có nhánh vận hành (chứng từ, hiện trường) và nhánh kinh doanh dịch vụ (bán cước, chăm khách). Bài này nói chủ yếu phía chủ hàng.
Chuyển giữa ba nơi. Người từ công ty giao nhận sang doanh nghiệp sản xuất thường được đánh giá cao vì hiểu thủ tục; ngược lại, người từ doanh nghiệp sang giao nhận mang theo hiểu biết về nhu cầu của chủ hàng.
Đọc tin tuyển dụng. Cùng chữ "nhân viên xuất nhập khẩu" nhưng ở công ty giao nhận có thể là người chạy hiện trường cảng, ở nhà máy lại là người ngồi văn phòng đối chiếu chứng từ.
Các nấc ở phía chủ hàng (sản xuất, thương mại)
Thời gian là khoảng tham khảo; doanh nghiệp nhỏ gộp bớt nấc.
| Nấc | Xuất nhập khẩu | Mua hàng |
|---|---|---|
| Mới vào | Nhân viên chứng từ: soạn, đối chiếu bộ chứng từ, theo dõi lô hàng | Nhân viên mua hàng: đặt hàng theo yêu cầu, theo dõi giao hàng, đối chiếu hoá đơn |
| Làm chủ việc (một tới ba năm) | Nhân viên xuất nhập khẩu: tự lo trọn lô hàng, làm việc với hãng tàu, đại lý hải quan | Chuyên viên mua hàng: giữ nhóm vật tư, so báo giá, thương lượng điều kiện |
| Dẫn nhóm (hai tới bốn năm) | Trưởng nhóm: chia lô hàng, xử lý sự cố cảng, kiểm tra tuân thủ | Trưởng nhóm mua hàng: một ngành vật tư, đánh giá nhà cung cấp |
| Trưởng phòng | Toàn bộ hoạt động xuất nhập khẩu, chi phí logistics, quan hệ với cơ quan hải quan | Chiến lược mua hàng, ngân sách, hợp đồng khung, quy chế mua hàng |
| Giám đốc | Giám đốc chuỗi cung ứng hoặc giám đốc mua hàng, gộp cả kế hoạch, kho, vận tải | Như bên trái; ở công ty thương mại có thể là giám đốc ngành hàng |
Ở doanh nghiệp vừa, một trưởng phòng thường giữ cả hai mảng. Khi lên nấc này, bạn cần học phần còn thiếu: người đi lên từ chứng từ học thêm thương lượng, người đi lên từ mua hàng học thêm thủ tục hải quan.
Nấc chứng từ: nền của cả thang
Nhân viên chứng từ là nấc nhiều người vào nghề nhất. Việc hằng ngày gồm soạn hoặc kiểm hợp đồng thương mại, hoá đơn thương mại, phiếu đóng gói, vận đơn, giấy chứng nhận xuất xứ; đối chiếu tên hàng, mã số hàng hoá, số lượng, trọng lượng giữa các chứng từ; theo dõi lịch tàu và báo cho các bộ phận liên quan.
Điều được đánh giá cao nhất ở nấc này là chính xác. Một lệch nhỏ giữa hoá đơn và phiếu đóng gói, hay mô tả hàng không khớp mã số đã khai, có thể khiến lô hàng bị kiểm tra kỹ hơn, kéo dài thời gian thông quan và phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi. Người làm lâu năm có danh sách tự kiểm riêng cho từng loại hàng và từng thị trường.
Lên nấc nhân viên xuất nhập khẩu, bạn được giao trọn lô hàng từ đặt chỗ tới giao kho, làm việc trực tiếp với hãng tàu, đại lý hải quan, ngân hàng nếu thanh toán bằng thư tín dụng. Ở đây bạn bắt đầu phải quyết: chọn tuyến nào, đặt chỗ lúc nào để kịp sản xuất, xử lý thế nào khi tàu trễ.
Khai báo hải quan và áp mã số hàng hoá là phần chuyên môn sâu, quy định thay đổi theo từng thời kỳ. Bạn nên dựa vào văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan hải quan, không dựa vào trí nhớ hay bản cũ.
Từ chuyên viên mua hàng lên trưởng phòng
So báo giá chưa đủ. Chuyên viên mua hàng giỏi nhìn tổng chi phí: giá, điều kiện giao hàng, thời hạn thanh toán, chất lượng, chi phí khi hàng lỗi. Người chỉ chọn báo giá thấp nhất thường gặp rắc rối ở các lô sau.
Đánh giá nhà cung cấp định kỳ. Trưởng nhóm mua hàng xây tiêu chí đánh giá: giao đúng hạn, tỷ lệ lỗi, phản hồi khi có sự cố. Đây là kỹ năng phân biệt người làm theo đơn với người quản lý một nhóm vật tư.
Làm việc với sản xuất và kế hoạch. Mua hàng phải biết kế hoạch sản xuất để đặt hàng đúng lúc, không thiếu, không tồn. Người hay để xưởng chờ vật tư khó được đề bạt.
Minh bạch. Mua hàng là vị trí nhạy cảm về xung đột lợi ích. Người lên trưởng phòng thường có hồ sơ minh bạch, tuân thủ quy chế mua hàng, chủ động báo khi có quan hệ thân quen với nhà cung cấp.
Trưởng phòng làm gì khác. Xây quy chế mua hàng, hợp đồng khung với nhà cung cấp chính, quản lý ngân sách mua, đàm phán các hợp đồng lớn, dẫn đội và báo cáo lên ban giám đốc.
Chứng chỉ và kiến thức thường được nhắc tới
Không phải nấc nào cũng bắt buộc chứng chỉ, nhưng một số thứ thường được nhắc khi xét lên nấc. Nói ở mức nguyên lý, yêu cầu cụ thể bạn nên tra văn bản và quy chế hiện hành:
- Chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan: cần khi làm nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan; điều kiện cấp do cơ quan hải quan quy định.
- Điều kiện thương mại quốc tế (Incoterms) bản đang dùng: nền tảng để đọc hợp đồng và phân chia trách nhiệm, chi phí.
- Thanh toán quốc tế: thư tín dụng, nhờ thu, chuyển tiền; trưởng nhóm trở lên phải đọc được điều khoản.
- Quy tắc xuất xứ trong các hiệp định thương mại: ảnh hưởng tới thuế suất ưu đãi, cần khi làm hàng xuất đi các thị trường có hiệp định.
- Ngoại ngữ thương mại, thường là tiếng Anh; một số ngành cần thêm tiếng Trung, Hàn, Nhật tuỳ thị trường.
- Kỹ năng bảng tính và phần mềm quản lý doanh nghiệp để theo dõi đơn hàng, tồn kho.
Chứng chỉ giúp hồ sơ dễ qua vòng lọc, nhưng người phỏng vấn ở nấc trưởng nhóm trở lên sẽ hỏi tình huống cụ thể: lô hàng bị giữ lại kiểm tra thì bạn làm gì, nhà cung cấp giao trễ thì bạn xử lý ra sao.
Thu nhập đổi thế nào khi lên nấc
Nhân viên chứng từ, xuất nhập khẩu: lương cứng là chính, thưởng năm. Ở công ty giao nhận, nhân viên hiện trường có thêm phụ cấp đi lại, làm ngoài giờ khi tàu cập cảng muộn.
Chuyên viên mua hàng: lương cứng cộng thưởng gắn với tiết kiệm chi phí hoặc biên lợi nhuận ở công ty thương mại.
Trưởng nhóm, trưởng phòng: lương cứng tăng rõ, phụ cấp trách nhiệm, thưởng theo kết quả chi phí logistics, tiết kiệm mua hàng, tỷ lệ giao hàng đúng hạn.
Giám đốc chuỗi cung ứng: thưởng gắn với kế hoạch năm của công ty. Nhu cầu người có kinh nghiệm cả mua hàng lẫn kho vận khá cao ở các vùng công nghiệp.
So sánh: mức thu nhập chênh giữa doanh nghiệp vốn nước ngoài và trong nước, giữa vùng có cảng lớn và vùng khác. Hãy tra khảo sát lương ngành logistics và mua hàng hiện hành để biết mặt bằng.
Một lộ trình mẫu và lỗi hay gặp
Ví dụ giả định: một bạn tốt nghiệp ngành kinh doanh quốc tế vào làm nhân viên chứng từ ở công ty giao nhận tại Hải Phòng. Sau hai năm, bạn chuyển sang nhà máy linh kiện ở Bắc Ninh làm nhân viên xuất nhập khẩu, tự lo trọn các lô nhập nguyên liệu. Năm thứ năm, bạn được giao thêm mảng mua hàng nội địa và lên trưởng nhóm, năm thứ tám lên trưởng phòng xuất nhập khẩu và mua hàng của nhà máy.
Những lỗi làm chậm lộ trình này thường là: chỉ thạo một loại hàng, một tuyến nên khi công ty đổi thị trường thì lúng túng; ngại học phần thương lượng và tài chính nên mãi ở nấc thủ tục; để xảy ra sai sót khai báo nhiều lần; hoặc nhận quà, ưu đãi từ nhà cung cấp, đối tác giao nhận trái quy chế.
Cách đi chắc là chủ động xin luân chuyển qua cả xuất lẫn nhập, cả mua hàng nội địa lẫn quốc tế, và giữ một sổ ghi lại các sự cố đã xử lý cùng cách xử lý. Khi xét lên trưởng phòng, sổ này là bằng chứng rõ nhất về năng lực.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên chứng từ xuất nhập khẩu bao lâu thì được giao trọn lô hàng?
Thường khoảng một tới hai năm, tuỳ độ phức tạp của mặt hàng. Người được giao sớm là người chứng từ luôn chính xác, hiểu lịch tàu và đã xử lý được vài sự cố nhỏ mà không cần cấp trên can thiệp.
Xuất nhập khẩu và mua hàng có phải cùng một nghề không?
Không hẳn. Xuất nhập khẩu lo thủ tục, chứng từ, vận chuyển qua biên giới; mua hàng lo chọn nhà cung cấp, giá và điều kiện. Ở doanh nghiệp vừa hai mảng thường chung phòng, ở doanh nghiệp lớn tách riêng.
Muốn lên trưởng phòng xuất nhập khẩu cần những gì?
Thường cần kinh nghiệm xử lý trọn nhiều loại lô hàng, hiểu thanh toán quốc tế, điều kiện thương mại, quy tắc xuất xứ, đã dẫn nhóm và có hồ sơ khai báo ít sai sót. Ngoại ngữ thương mại là điều kiện gần như bắt buộc.
Làm mua hàng có rủi ro gì khi lên chức?
Rủi ro lớn nhất là xung đột lợi ích với nhà cung cấp. Người lên trưởng phòng cần tuân thủ quy chế mua hàng, minh bạch quan hệ, và để quy trình chọn nhà cung cấp có nhiều người cùng kiểm.
Chuyển từ công ty giao nhận sang nhà máy có lợi không?
Thường có lợi vì bạn đã hiểu thủ tục và cách làm việc với hãng tàu, đại lý hải quan. Ở nhà máy bạn học thêm kế hoạch sản xuất và mua hàng, là nền để lên trưởng phòng hoặc giám đốc chuỗi cung ứng.
Chứng chỉ khai hải quan có bắt buộc cho mọi vị trí xuất nhập khẩu không?
Không phải mọi vị trí. Chứng chỉ này gắn với việc làm thủ tục với tư cách nhân viên đại lý hải quan. Điều kiện cấp và phạm vi áp dụng do cơ quan hải quan quy định, nên tra văn bản hiện hành.