Sales hàng tiêu dùng nhanh đi lên theo địa bàn: nhân viên bán hàng tuyến, giám sát bán hàng, quản lý khu vực, quản lý vùng, rồi giám đốc kinh doanh toàn quốc. Mỗi nấc ôm một địa bàn rộng hơn và nhiều người hơn: nhân viên lo một tuyến cửa hàng, giám sát lo một nhóm nhân viên, quản lý khu vực lo vài tỉnh, quản lý vùng lo cả miền.
Thang này dài và đông người ở đáy: một công ty lớn có thể có hàng trăm nhân viên tuyến nhưng chỉ vài quản lý vùng. Điều kiện lên nấc vì thế không chỉ là doanh số, mà là độ phủ cửa hàng, tình trạng tồn kho ở nhà phân phối, và khả năng giữ người trong đội. Bài này đi từng nấc, nói việc thật mỗi ngày, cái hay khiến người ta kẹt lại, và phần lương thưởng đổi ra sao.
Hai kênh, hai thang song song
Trước khi nói nấc, cần tách hai kênh vì thang của chúng khác nhau. Kênh truyền thống là tiệm tạp hoá, sạp chợ, đại lý nhỏ; hàng đi qua nhà phân phối rồi tới cửa hàng. Kênh hiện đại là siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi, chuỗi nhà thuốc; công ty làm việc thẳng với văn phòng của chuỗi.
Ở kênh truyền thống, nhân viên tuyến đi xe máy theo lịch, mỗi ngày ghé một danh sách cửa hàng cố định, nhận đơn, kiểm hàng trưng bày, đẩy sản phẩm mới. Đây là nơi phần lớn người làm sales hàng tiêu dùng bắt đầu, và là thang đông người nhất.
Ở kênh hiện đại, người mới thường vào ở vị trí nhân viên phụ trách một số cửa hàng trong chuỗi, rồi lên phụ trách khách hàng chuỗi, tức người đàm phán với phòng mua hàng của cả chuỗi về chương trình, vị trí trưng bày, điều kiện nhập hàng. Nấc cao hơn là trưởng kênh hiện đại.
Hai thang có thể giao nhau ở nấc quản lý khu vực trở lên, nhưng chuyển ngang ở nấc dưới không dễ: người kênh truyền thống quen với tuyến, nhà phân phối, tiền mặt; người kênh hiện đại quen với hợp đồng, đối soát, đàm phán với phòng mua hàng. Bạn nên biết mình đang leo thang nào trước khi đặt mục tiêu.
Các nấc ở kênh truyền thống
Mô hình hay gặp ở công ty hàng tiêu dùng có hệ thống nhà phân phối khắp 34 tỉnh, thành. Số người dưới quyền và thời gian là khoảng tham khảo.
| Nấc | Phạm vi | Việc chính mỗi ngày |
|---|---|---|
| Nhân viên bán hàng tuyến | Một tuyến, vài chục tới hơn trăm cửa hàng | Đi tuyến theo lịch, nhận đơn, trưng bày, thu thập phản hồi của chủ tiệm |
| Giám sát bán hàng | Một nhà phân phối hoặc một cụm, khoảng năm tới mười nhân viên | Đi tuyến cùng nhân viên, kiểm số, xử lý hàng tồn, họp đầu ngày |
| Quản lý khu vực | Một tới vài tỉnh, vài giám sát và vài nhà phân phối | Đặt chỉ tiêu, làm việc với chủ nhà phân phối, duyệt chương trình khuyến mại |
| Quản lý vùng | Một miền, nhiều quản lý khu vực | Kế hoạch vùng, phân bổ ngân sách, chọn hoặc thay nhà phân phối |
| Giám đốc kinh doanh toàn quốc | Cả nước, các quản lý vùng và trưởng kênh | Kế hoạch năm, phối hợp với marketing và chuỗi cung ứng |
Nhiều công ty có thêm nấc nhân viên bán hàng cao cấp hoặc giám sát tập sự để người giỏi ở tuyến có bậc đi lên trước khi đủ suất giám sát. Tên tiếng Anh viết tắt của các nấc này rất phổ biến trong ngành, nhưng nội dung việc mới là thứ quyết định nấc.
Từ nhân viên tuyến lên giám sát: người ta nhìn gì
Độ phủ, không chỉ doanh số. Tuyến của bạn có bao nhiêu cửa hàng đang có hàng của công ty, bao nhiêu cửa hàng có đủ các mã sản phẩm chủ lực. Doanh số có thể đến từ vài đại lý lớn, còn độ phủ cho thấy bạn đi tuyến thật.
Đơn hàng sạch. Không ép cửa hàng nhận hàng quá sức bán để đạt số cuối tháng. Hàng ép sẽ quay về thành hàng cận hạn, đổi trả, và nhà phân phối ghi nhớ ai gây ra chuyện đó.
Quan hệ với nhà phân phối. Giám sát phải làm việc hằng ngày với chủ và kế toán nhà phân phối. Nhân viên tuyến đã có quan hệ tốt, biết giờ giao hàng, biết cách đối chiếu công nợ, thường được chọn.
Chịu đi tuyến cùng người khác. Giám sát dành phần lớn thời gian ngồi sau xe hoặc chạy cùng nhân viên. Người được đề bạt là người đã từng chỉ cho đồng nghiệp mới cách nói chuyện với chủ tiệm khó tính mà không bị coi là khoe.
Báo cáo đúng giờ, đúng số. Ngành này sống bằng số liệu hằng ngày. Người nộp số chậm hoặc số không khớp với nhà phân phối khó lên, vì giám sát là chốt kiểm số đầu tiên.
Giám sát lên quản lý khu vực: rời tuyến, ngồi với nhà phân phối
Lên quản lý khu vực là lúc bạn rời hẳn việc đi tuyến hằng ngày. Thời gian chuyển sang ba việc: làm việc với chủ nhà phân phối về tồn kho, công nợ, xe giao hàng, nhân sự bán hàng; kiểm soát chương trình khuyến mại có đến đúng cửa hàng không; và phát triển giám sát dưới tay.
Người mới lên hay mắc lỗi tiếp tục làm việc của giám sát: tự đi tuyến, tự gọi cửa hàng, vì đó là việc mình thạo. Kết quả là giám sát dưới quyền không lớn được, còn những việc chỉ quản lý khu vực làm được như thương lượng với nhà phân phối thì bị bỏ đó.
Một việc khó ở nấc này là xử lý nhà phân phối yếu. Bạn phải theo dõi đủ lâu, ghi lại cụ thể nhà phân phối thiếu hàng ở đâu, nợ đọng thế nào, rồi đề xuất với cấp trên có cần hỗ trợ hay tìm đơn vị khác. Quyết định này ảnh hưởng tới cả chục nhân viên tuyến và hàng trăm cửa hàng, nên người làm ẩu thường không qua nổi nấc này.
Ở nhiều công ty, quản lý khu vực phải chuyển tỉnh theo sắp xếp. Đó là phần cái giá của nấc: người có hoàn cảnh gia đình khó di chuyển nên hỏi trước chính sách luân chuyển trước khi nhận.
Lương thưởng theo từng nấc ở kênh truyền thống
Nhân viên tuyến: lương cứng cộng thưởng theo doanh số và theo các chỉ tiêu phụ như độ phủ, số mã sản phẩm trên kệ, số cửa hàng mới. Có phụ cấp xăng xe, điện thoại. Thưởng tháng chiếm phần đáng kể, tháng đạt và tháng trượt chênh rõ.
Giám sát: lương cứng cao hơn, thưởng tính trên kết quả nhóm và trên chỉ số của nhà phân phối mình phụ trách. Phần thưởng cá nhân gần như không còn.
Quản lý khu vực: thưởng theo quý và năm, gắn với doanh số, độ phủ và tồn kho của cả khu vực. Thường có xe hoặc phụ cấp đi lại lớn hơn vì phạm vi di chuyển nhiều tỉnh.
Quản lý vùng và giám đốc: thưởng năm gắn với kế hoạch công ty, có khi thêm tiêu chí lợi nhuận và chi phí bán hàng, không chỉ doanh thu.
Đọc tin tuyển dụng thế nào: tin ghi tổng thu nhập thường cộng sẵn thưởng tháng đạt chỉ tiêu. Hỏi lại lương cứng và tỷ lệ người đạt thưởng trong đội để biết con số thực tế, và tự tra khảo sát lương ngành hiện hành để so.
Những chỗ hay khiến người ta kẹt nấc
Thang hàng tiêu dùng đông người ở đáy nên chuyện kẹt là bình thường. Các nguyên nhân thường gặp, xếp theo mức hay xảy ra:
- Chỉ giỏi một tuyến quen: chuyển sang tuyến mới hoặc tỉnh mới thì số tụt, quản lý chưa dám giao cả cụm.
- Ép hàng cuối tháng: số đẹp nhưng để lại hàng tồn, khiến giám sát và nhà phân phối mất lòng tin.
- Không nói được bằng số: khi họp, kể chuyện cửa hàng rất hay nhưng không nêu được độ phủ, tồn kho, tỷ lệ đơn hàng.
- Ngại báo tin xấu: giấu hàng cận hạn hoặc chương trình khuyến mại không tới tay cửa hàng, để tới lúc bị kiểm tra mới lộ.
- Không có người thay: giám sát giỏi nhưng không nhân viên nào gánh được tuyến của mình, nên công ty khó rút bạn lên.
- Không chịu luân chuyển: một số công ty chỉ đề bạt người chấp nhận đổi tỉnh.
Nhìn vào danh sách này, bạn sẽ thấy phần lớn là thói quen làm việc chứ không phải năng khiếu. Sửa được hai, ba thói quen trong một năm thường đủ để lọt vào danh sách đề bạt lần tới.
Ngả rẽ sang marketing thương mại và kênh hiện đại
Sales hàng tiêu dùng có hai ngả rẽ phổ biến ở giữa thang. Ngả thứ nhất là sang marketing thương mại, tức bộ phận thiết kế chương trình trưng bày, khuyến mại tại điểm bán và đo hiệu quả của chúng. Người từng đi tuyến hiểu cửa hàng thật nên làm chương trình sát hơn, và nhiều công ty ưu tiên tuyển nội bộ từ giám sát sang.
Ngả thứ hai là sang kênh hiện đại hoặc kênh khách hàng lớn như nhà hàng, khách sạn, bếp ăn công nghiệp. Ở đây việc đàm phán theo hợp đồng nhiều hơn, chu kỳ bán dài hơn, và cần kỹ năng làm việc với phòng mua hàng của doanh nghiệp.
Cả hai ngả đều có thang riêng và có thể quay lại nhánh bán hàng ở nấc quản lý khu vực hoặc vùng. Người từng đi qua cả bán hàng tuyến lẫn marketing thương mại thường có lợi thế khi tranh vị trí quản lý vùng, vì hiểu cả chuyện đưa hàng ra kệ lẫn chuyện kéo người mua lấy hàng khỏi kệ.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên bán hàng tuyến làm bao lâu thì lên giám sát?
Thường từ một tới ba năm, tuỳ công ty và tuỳ có suất giám sát trống hay không. Người được chọn hay có độ phủ tốt, đơn hàng sạch, quan hệ tốt với nhà phân phối và từng kèm nhân viên mới.
Quản lý khu vực và quản lý vùng khác nhau ở đâu?
Quản lý khu vực phụ trách một tới vài tỉnh, làm việc trực tiếp với nhà phân phối và giám sát. Quản lý vùng phụ trách cả miền, dẫn nhiều quản lý khu vực, lo kế hoạch và ngân sách vùng, ít khi xuống tuyến.
Sales hàng tiêu dùng có phải chuyển tỉnh không?
Ở nấc nhân viên và giám sát thường làm gần nhà. Từ quản lý khu vực trở lên, nhiều công ty có chính sách luân chuyển giữa các tỉnh. Hỏi rõ chính sách này trước khi nhận đề bạt nếu gia đình khó di chuyển.
Thu nhập sales hàng tiêu dùng phụ thuộc vào gì?
Gồm lương cứng, thưởng doanh số và thưởng các chỉ tiêu phụ như độ phủ, số mã trên kệ, cộng phụ cấp xăng xe. Mức cụ thể khác nhau theo công ty và vùng; bạn nên tra khảo sát lương ngành hiện hành để so.
Kênh truyền thống hay kênh hiện đại dễ lên chức hơn?
Kênh truyền thống đông người nên nhiều suất ở nấc giám sát hơn, nhưng cạnh tranh cũng đông. Kênh hiện đại ít người, mỗi vị trí phụ trách khách hàng chuỗi khá giá trị. Chọn theo thế mạnh: đi tuyến và quan hệ, hay đàm phán hợp đồng.
Từ sales hàng tiêu dùng có chuyển sang marketing được không?
Được, ngả phổ biến là sang marketing thương mại, nơi thiết kế chương trình trưng bày và khuyến mại tại điểm bán. Kinh nghiệm đi tuyến là lợi thế, nhiều công ty ưu tiên tuyển nội bộ từ giám sát sang.